POSTUUM AART STAARTJES (1938-2020)

Aart Staartjes (1938-2020): groots als de mopperende Meneer Aart en als strijder tegen braafheid in kinderprogramma’s

Aart Staartjes (1938-2020). Beeld Hans-Peter van Velthoven / Lumen

Met zijn dwarse karakters in kinderprogramma’s als De Stratemakeropzeeshow en Sesamstraat was acteur Aart Staartjes allesbehalve een klassieke kindervriend. Zijn types wisten niettemin sympathie te wekken. 

Twee jaar geleden vertelde Aart Staartjes in een interview met de Volkskrant dat hij naar een podcast over Harry Bannink had geluisterd, de componist met wie hij televisiegeschiedenis schreef. Het had een sterk verlangen naar vroeger dagen aangewakkerd, zei hij, nog steeds ontdaan; naar de hoogtijdagen van De Stratemakeropzeeshow, De film van Ome Willem, J.J. De Bom voorheen De Kindervriend en Sesamstraat, de befaamde kinderprogramma’s waarin hij excelleerde.

‘Ik werd zó weemoedig van die uitzending, zo vréselijk treurig. Omdat ik, altijd als ik die liedjes hoor, denk: die tijd komt nooit meer terug. Het is een tijd waarin ik het gevoel had dat ik volledig vrij was.’

Acteur en regisseur Aart Staartjes (1938) overleed zondag aan de gevolgen van een ongeluk met zijn brommobiel, vrijdagmiddag in Leeuwarden. Sinds 2012 woonde hij met zijn (tweede) vrouw Hanna in Dronryp, een dorp tussen Franeker en Leeuwarden.

Zijn dood beroert vele generaties. Staartjes was op tv decennialang de mopperende overbuurman, een compromisloze man die zei waar het op stond, maar desondanks sympathie opriep omdat elke vorm van werkelijke kwaadaardigheid ontbrak.

De norse zeurkous Meneer Aart uit Sesamstraat moet niet worden verward met Aart Staartjes, de acteur, maar gelijkenissen zijn er zeker. Ook Staartjes deed weinig moeite om in het gevlei te komen. Hij zei waar het op stond en ging, zeker op jongere leeftijd, ruzies niet uit de weg. Toen Sesamstraat in 2009 onder vuur kwam te liggen en het uitzendtijdstip werd vervroegd, ontpopte hij zich als een compromisloze woordvoerder van het verzet – én als pleitbezorger van de publieke omroep.

‘Ze zijn in Hilversum alleen nog maar met de wedstrijd tegen de commerciëlen bezig. Kijk eens, wij hebben de hoogste kijkcijfers.’ U klaagt de publieke omroep aan, zei de verslaggever. Staartjes: ‘Want de publieke omroep vervult zijn echte taken niet meer.’

Wieteke van Dort, Aart Staartjes en Joost Prinsen in de VARA-serie De Stratemakeropzeeshow. Beeld ANP
Als regisseur van de tv-serie Oorlogswinter. Beeld Nationaal Archief

Meneer Aart

Meneer Aart was hem dierbaar. De rol kostte hem weinig moeite. Staartjes had hem zelf bedacht, in 1981 toen bij Sesamstraat het gevoel leefde dat het programma te zoet was en iemand ontbrak die de bal lek prikte. In zijn eerste scène als meneer Aart pakte hij zonder schaamte het grootste gebakje van een schaal. ‘Leuk, vind ik. En het is gedrag dat kinderen goed begrijpen.’

Ter inspiratie had Staartjes uit zijn eigen jeugd in Amsterdam geput. In het tijdschrift Ons Amsterdam onthulde hij dat meneer Aart was gebaseerd op meester De Boer van zijn lagere school. ‘Hij kon geen les geven, hij had niks met kinderen. Tijdens zangles liep hij bijvoorbeeld met grote passen tussen de banken door en baste: doorzingen!’

Aart Staartjes werd geen zanger maar acteur. De eerste stimulans kwam van een buurtgenoot in Nieuwendam in Amsterdam-Noord, Eric Herfst die hem meenam naar een cursus pantomime. De kiem was gezaaid: in 1958 schreef hij zich in bij de Toneelschool Amsterdam. Het ongenoegen van zijn vader, die voor zijn zoon een loopbaan als onderwijzer in gedachten had, nam hij voor lief.

Hij vond emplooi bij diverse toneelgezelschappen, maar het was een ander, snel groeiend podium dat hem trok én op zijn lijf was geschreven: de televisie. Met kinderprogramma’s vestigde hij zijn naam. Staartjes bedacht (en regisseerde) een gedurfd VARA-programma dat de kindertelevisie begin jaren zeventig in een volgende fase schopte: De Stratemakeropzeeshow (1972-1974).

Als meneer Aart in Sesamstraat. Beeld ANP Kippa
Als Meneer Aart met Pino in Sesamstraat. Beeld ANP Kippa

Vieze woorden 

Met deftige dame Wieteke van Dort, bekend om haar vele winden, en Erik Engerd (Joost Prinsen) creëerde Staartjes een wereld waarin kinderen in het gezin de baas waren en vieze woorden vrijelijk en veelvuldig werden gebruikt. Het was de tijd waar hij later over zou zeggen dat hij volledig vrij was, een periode van langdurige artistieke hoogtepunten.

Hij zou er de rest van zijn leven naar terugverlangen, naar de tijd dat truttigheid werd bestreden en televisiemakers taboes onder vuur namen. Zijn oordeel over kinderprogramma’s, met walging uitgesproken in 2017: ‘’Brááf! Het is braaf, braaf, braaf, zo braaf als maar kan.’ 

Toen hij in 2006 in de kritieken uitbundig was geprezen voor zijn rol als circusdirecteur in de tv-serie Waltz, was hij niet onder de indruk: ‘Ik vind Meneer Aart ook nog steeds een leuke rol van mezelf. Hanna neemt Sesamstraat weleens voor me op. Leuk gespeeld, denk ik dan.’

In hetzelfde interview, in de Volkskrant, gaf hij zichzelf als vader een ‘zesje, voor de moeite’. Met zijn dochter had Staartjes al ruim dertig jaar geen contact, met haar kinderen evenmin. Ook de relatie met zijn twee zoons was jarenlang uiterst koel. ‘Ik had mijn kinderen zoveel willen meegeven, alles wat mij zelf bezighoudt, maar ja.’

In een van zijn laatste grote publieke optredens, vorig jaar september, was Staartjes te gast in het programma Sterren op het doek. ‘De dood is wel het minste wat ik vrees’, zei hij tegen presentator Özcan Akyol. ‘Maar dat ik invalide word, dat lijkt me erg. Ik voel dat ik in het laatste bedrijf zit. Als je 81 bent zoals ik, dan is de kans dat je 91 wordt bijzonder klein.’

In De film Van Ome Willem. Beeld ANP
Pinkeltje in de gelijknamige film. Beeld ANP

Sesamstraat-liedje

Eén liedje noemde Aart Staartjes destijds in de Volkskrant naar aanleiding van de podcast over Harry Bannink bij naam. ‘Zo’n Sesamstraat-liedje van Tommie: Dood zijn duurt zo lang. Die titel alleen al. En dan met dat stemmetje van ‘m. Och.’ De muziek was van Bannink, de tekst van een andere legendarische geestverwant, Willem Wilmink.

Tommie zong:

Het is niet fijn om dood te zijn.

Soms maakt me dat een beetje bang.

Het doet geen pijn om dood te zijn,

maar dood zijn duurt zo lang.

Aart Staartjes in het Klokhuis. Beeld ANP Kippa plus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden