Aart Jan de Geus leidt Ruttes eerste Europaspeech in: 'Hij moet kleur bekennen qua Europa'

Vrijdag leidt hij de eerste internationale Europaspeech van premier Mark Rutte in. Aart Jan de Geus, voorzitter van de Bertelsmann Stiftung: 'Ik sta te popelen. Nederland kan in het debat over de toekomst van de EU geen alleingang van Frankrijk en Duitsland tolereren.'

Aart Jan de Geus: 'Neem nu eens Macron in Frankrijk, die zegt duidelijk: de problemen waarvoor we staan, daar hebben we Europa bij nodig.' Beeld Simon Lenskens

Het hoofdkantoor van de Bertelsmann Stiftung - de grootste politiek onafhankelijke denktank van Duitsland - baadt in helder winterlicht. Veel glas als symbool voor de transparantie. Duitse zakelijkheid ook, getuige de perfect symmetrische inrichting, en hiërarchie: de baas van de stichting, de Nederlander Aart Jan de Geus, voormalig CDA-minister van Sociale Zaken, huist op de bovenste verdieping. Na zes jaar voorzitterschap van de Duitse stichting kijkt De Geus niet vreemd op dat zijn woordvoerder beleefd vraagt of hij misschien ook een schaaltje vers fruit mag.

Vrijdag is De Geus (62) gastheer en inleider van premier Mark Rutte als die in Berlijn zijn eerste internationale Europaspeech houdt. 'Een initiatief van Rutte zelf', benadrukt De Geus. 'Dat ik bij de Bertelsmann Stiftung aan de andere kant van de telefoon zat, heeft hooguit het contact wat vergemakkelijkt.'

Rutte acht de tijd gekomen het podium te beklimmen voor een Europees verhaal. Met een nieuw kabinet en naderende ingrijpende besluiten over de eurozone, migratie, Brexit en de nieuwe Europese meerjarenbegroting, beseft ook hij dat je visies op Europa niet langer grappend kan afdoen als oogafwijking.

Volgens De Geus komt de Europaspeech van Rutte geen dag te vroeg. De Europese Unie verkeert in een bijna permanente staat van crisis. Gewoon eens even ouderwets een nachtje relaxed steggelen over visquota is er niet meer bij. Nu kijkt iedereen weer met paniek in de ogen naar komende zondag, als de Duitse SPD stemt over een Grosse Koalition (zonder 'GroKo' staat de Unie stil) en de Italianen mogelijk een anti-Europese regering kiezen. In de Duitse sociaal-democraten heeft De Geus nog wel vertrouwen ('de achterban wil regeren') maar de Italianen? 'Die verkiezingen zijn een volgende aflevering in de serie: Hold your Breath!'

Hoe komt het toch dat de EU steeds van die cliffhangers beleeft? Het ergste was volgens de regeringsleiders achter de rug na de Griekse crisis.

'Politiek is onvoorspelbaar geworden. De grote politieke families van de 20ste eeuw - de christen- en sociaal-democraten - verliezen allengs terrein. Dat komt door de secularisatie en een andere economische realiteit: met de tegenstelling tussen kapitaal en arbeid mobiliseer je geen kiezers meer. Nederland had misschien wel de primeur in 2002 toen de LPF vanuit het niets in één keer de tweede partij van het land werd. Diezelfde grilligheid zie je sindsdien in alle Europese landen.

'De nieuwe pluriformiteit komt met populisme. Ik maak een onderscheid tussen populistische partijen die de gevestigde orde aanvallen maar de democratische spelregels respecteren en partijen die claimen dat zij de enige vertegenwoordigers zijn van het volk en de rest wegzetten als verraders. De laatste categorie wil niet alleen de regering aan de kant schuiven maar ook de rechterlijke macht, de media, het kiesstelsel. Dat is een heel gevaarlijke ontwikkeling.'

Waar ziet u dat?

'In Hongarije, in Polen en ten dele in de Verenigde Staten. In Italië zie ik het nóg niet, met de nadruk op nóg. In Oostenrijk ook nóg niet. In Frankrijk had het met Le Pen kunnen ontstaan. Ik schaar het Front National onder de gevaarlijke anti-establishmentpartijen. De PVV en het Forum voor Democratie in Nederland knagen aan de randen van de rechtsstaat.'

Wat betekent die erosie van de traditionele partijen voor het draagvlak voor de EU? De opkomst bij de Europese verkiezingen daalt gestaag: van 62 procent in 1979 naar krap 42 procent in 2014.

'Kennelijk ziet de burger het Europees Parlement niet als serieus instituut om de EU te beïnvloeden. Daarom zijn we als Bertelsmann Stiftung begonnen met het bevragen van de Europese burger over wat die nu echt van de EU vindt. En wat blijkt: tweederde van de mensen steunt het EU-lidmaatschap. En dat is een heel stabiel getal door de jaren heen. Ook op de vraag naar meer of minder integratie van de EU, antwoordt een solide meerderheid 'ja'. Vooral bij veiligheid, migratie en versterking van de eurozone, allemaal zaken waarvoor de regeringsleiders terugdeinzen. Wij zeggen: dit is een prachtkans voor politici. Pak dit potentieel mandaat van de burger. Maar het is ook een waarschuwing: bij doorgaan op dezelfde weg haakt de burger af en zetten politici het voortbestaan van de EU op spel.'

De regeringsleiders beloven Europese samenwerking voor meer veiligheid en minder migratie. Ze luisteren naar u.

'Iets zeggen is iets anders dan het doen. Neem defensiesamenwerking, de Franse strijdmacht moet ermee instemmen Engels te spreken: ziet u het voor zich? Regeringen zijn bereid extra geld voor defensie uit te trekken, maar autonomie opgeven? Ze moeten soevereiniteit naar Europees niveau tillen, een heel lastige kwestie bij defensie en asielbeleid.'

Is dat niet het kernprobleem van de EU: de overdracht van soevereiniteit? Politici willen thuis niet uitleggen dat ze macht aan Brussel weggeven. Dat Nederland straks beschermd wordt door een Duitser of Belg.

'We doen het al een beetje met de controle aan de Europese buitengrenzen, Frontex coördineert die namens de EU. Maar het gaat niet snel genoeg, de stapjes zijn te klein met als risico dat de legitimiteit van Europese samenwerking wordt ondermijnd. Waarom zo veel nadruk op soevereiniteit? De burger wil meer Europese samenwerking, onze onderzoeken tonen het aan. En het bespaart ook nog eens veel geld. Het is mijn diepste wens dat de leiders in 2018 die kans grijpen, de wereld om ons heen wordt er ook niet veiliger op. Het is hoog tijd dat Rutte, Merkel en Macron eindelijk eens de EU nieuwe dynamiek geven.'

In Nederland is de opkomst bij de Europese verkiezingen nog lager dan gemiddeld. Waarom?

'De meeste Nederlanders nemen de EU voor lief. Ze zijn ermee opgegroeid maar hebben niet het idee dat hun stem in Brussel wordt gehoord. Het Europees Parlement debatteert ongetwijfeld over spannende zaken maar het ontgaat de Nederlander.'

Zit Nederland niet in een andere fase: we nemen de EU niet meer voor lief, we keren ons ervan af. Tweederde van de Tweede Kamer is eurokritisch of eurosceptisch. Alleen D66 en GroenLinks zijn nog pro-EU.

'De verdieping van de EU leidt bij de Nederlandse partijen tot een verenging van hun posities. Nederlanders willen niet dat de EU automatisch doordendert, maar daarmee is er nog geen afkeer van de EU. Integendeel, kijk naar ons onderzoek: ook in Nederland bestaat er solide steun voor het EU-lidmaatschap en meer integratie. De vaak angstige positionering van de partijen weerspiegelt niet de wil van de bevolking. Neem nu eens Macron in Frankrijk, die zegt duidelijk: de problemen waarvoor we staan, kunnen we als land niet meer alleen oplossen, we hebben Europa nodig. En dan is Frankrijk vier, vijf keer zo groot als Nederland. Nederlandse politici zijn bang om het potentiële mandaat van hun burgers te benutten.'

Bertelsmann Stiftung: grootste politiek neutrale denktank in Duitsland 

De Bertelsmann Stiftung is de grootste politiek neutrale denktank in Duitsland met circa 380 medewerkers en een jaarbudget van 70 miljoen euro. Uitgangspunt van de stichting is dat als burgers de samenleving maken, je die burgers moet steunen. Het geld gaat naar oplossingsgerichte projecten voor betere zorg, onderwijs en cultuur en naar onderzoek om het bestuur (ook van de EU) te versterken. Het kapitaal komt van mediareus Bertelsmann, waarvan de stichting de grootaandeelhouder is. Aart Jan de Geus is bestuursvoorzitter van de stichting.

Waarom? Als jullie cijfers kloppen, levert het ze stemmen op,

'Ik heb er geen verklaring voor. Maar ik betreur het wel.'

Na zijn ministerschap (2002-2007) vertrok De Geus naar de Oeso in Parijs. Als tweede man van deze club van rijke landen, leerde De Geus de Bertelsmann Stiftung kennen. Toen ze hem in 2011 vroegen als bestuurslid, aarzelde hij. 'Ik sprak geen Duits en was eigenlijk van plan terug naar Nederland te gaan. Maar ze zeiden: 'Dat Duits leer je snel genoeg en ons hoofdkwartier in Gütersloh is niet heel ver van Nederland.''

Het werk bij de Duitse denktank heeft zijn overtuiging over de noodzaak van Europese samenwerking versterkt. 'Ik heb gezien dat de eurozone een half afgebouwd huis is, dat Europeanen veel waarden delen maar qua cultuur ook ernstig verschillen. Neem het woord 'schuld', alleen in Nederland en Duitsland bestaat er één woord voor zowel een financieel tekort als voor wat je misdaan hebt. Schuld hier is doordrenkt van een morele, negatieve lading. In andere landen zijn er twee woorden: debt en guilt, dette en faute. Dat maakt de discussie over de euroregels niet makkelijker. Er is grote behoefte aan nieuwe verbindende begrippen. Met 'nooit meer oorlog' redden we de EU niet meer.'

Het CDA-verkiezingsprogramma telt 105 pagina's: 103 over de Nederlandse identiteit, het Wilhelmus en de vlag, 2 pagina's over de EU, vooral over het terughalen van taken uit Brussel. Herkent u zich in dit programma?

'Het is geen geheim dat ik tot de vleugel behoor die een actievere Europese politiek wenst. Ik heb het programma niet geschreven. Ik ben benieuwd naar het Europese verkiezingsprogramma volgend jaar.'

Rutte is een van de langst meedraaiende premiers in Europa. Welk beeld over de EU straalt hij uit?

(lacht) 'Ik sta te popelen om dat vandaag te ervaren. Tot nog toe wordt hij als eurokritisch maar coöperatief ervaren. Rutte is niet een premier die de politieke agenda of grote debatten vooraf wil beïnvloeden. Hij is meer lubberiaans: begaan met de zaak, overal mee bezig maar vooral om knopen te ontwarren. Hij probeert geen thema's te bezetten. Dat was bij de premier onder wie ik diende, Balkenende, anders. Maar het moment is daar dat Rutte kleur moet bekennen qua Europa. Dat die bekentenis op een internationaal podium moet gebeuren, is ook evident.'

Wat hoopt u dat hij gaat zeggen?

'Ik verwacht dat hij duidelijk maakt dat Nederland in het debat over de toekomst van de EU geen alleingang van Frankrijk en Duitsland zal tolereren. Ik hoop dat hij ook input geeft voor dat toekomstdebat, dat Nederland bereid is in de versterking van de EU te investeren.'

Heeft Rutte niet te lang gewacht?

'Kleur bekennen vergt ook dat anderen hun kleur laten zien. Heel lang was de positie van Frankrijk kleurloos, met François Hollande als president. Daarbij kreunde en kraakte de EU onder grote crises: Griekenland, de euro, Brexit. Dan zijn toekomstvisies even niet zo relevant. Maar nu betreden we een nieuw speelveld: waarheen gaan we met de EU? Hoogste tijd dus dat Rutte zijn Europese visie ontvouwt. Mijn inleiding bevat een heldere oproep aan alle Europese regeringsleiders: there's no time to waste!'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.