Aardbeienteelt bedreigt een uniek Spaans moerasgebied

Spaanse boeren nabij nationaal park Doñana moesten de beste aardbeienkwekers van Europa worden. Maar nu hun teelt tot uitdroging leidt, staan kwekers en natuuractivisten lijnrecht tegenover elkaar en dreigt een volksopstand.

'Ook wij maken ons zorgen om het watertekort, maar er wordt nu gehandeld.'Beeld Samuel Aranda

De moerassen van Doñana drogen uit, vooral doordat even verderop aardbeien voor half Europa worden geteeld. Volgens het Wereldnatuurfonds is de situatie zo kritiek dat het Spaanse nationaal park moet worden aangemerkt als bedreigd werelderfgoed. Dat overkwam een natuurgebied in Europa nog nooit.

Al bijna 150 duizend mensen stuurden op aanwijzing van het Wereldnatuurfonds een tekst naar de Spaanse premier Mariano Rajoy: 'Geachte president, ik vraag u Doñana te redden.' Hoe? 'Door de duizend illegale putten af te sluiten en de gasopslag en mijnbouw te stoppen.'

Die 'illegale putten' behoren toe aan de aardbeientelers net ten noorden van het nationaal park. En die laten zich niet zo makkelijk verjagen. In de Doñana woedt een felle strijd van eenden tegen aardbeien. Allebei hebben ze het water nodig.

De aardbeien hebben de macht van het getal achter zich. De boeren organiseerden al verscheidene protestmarsen. Ze trokken met dertigduizend man door de straten van Huelva. 'Wat moeten we eten als de aardbeien er niet meer zijn?', vraagt Cristóbal Picón, coöperatievoorzitter in Lucena del Puerto, zich met gevoel voor drama af. Zijn hele dorp hangt vol met plakkaten, 'Water Nu'.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Samuel Aranda

Verdwenen meertjes

Het protest maakt indruk op de Spaanse bestuurders. Ruim tien jaar werd gedraald voordat de eerste illegale putten werden dichtgelast. De Andalusische politici zitten met een dilemma: ze hebben de boeren in de buurt van Doñana jarenlang aangemoedigd, ook met subsidies, om zich te ontwikkelen tot de beste aardbeienkwekers van Europa. Nu is een hele streek verslaafd aan de aardbei.

Picón denkt dat het Wereldnatuurfonds gewoon wil scoren met Doñana. 'Zo verdienen ze hun centjes. En de rest van de wereld luistert ernaar alsof ze God zijn.'

Volgens de aardbeienondernemer 'staat Doñana er beter voor dan ooit', maar daar denken biologen anders over. Carmen Díaz Paniagua, een kleine vrouw in een dik fleecevest, laat een foto van een schildpad zien. Het beest zit onder de witte korrels, net rijst. 'Eitjes van de duikerwants (een klein waterinsect, red.)', verklaart Díaz Paniagua, amfibieënonderzoekster bij het Biologisch Station van Doñana.

(Tekst gaat verder onder foto).

'Alles waarom Doñana werelderfgoed werd, is er nog.'Beeld Samuel Aranda

Soms vertelt één schildpad het hele verhaal. Deze zwom in een van de meertjes achter de duinen. Het enige meertje dat er nog was. 'De duikerwants kon alleen daar terecht. Maar dit is een wat zoutere poel, waardoor er geen planten groeien. De eitjes van het dier kleefden dus vast aan de schildpad, die ermee rondzwom.'

Díaz Paniagua onderzoekt meertjes die in de meeste gevallen geen meertjes meer zijn. Ze weet dat dit niet alleen problematisch is voor de duikerwants. Er zijn planten die alleen nog voorkomen in door de mens gegraven kuilen, bedoeld om herten en lynxen van drinkwater te voorzien. Beklagenswaardige vogels zijn er ook, met op één de marmereend, bijna uitgestorven in Doñana omdat hij te laat in het seizoen broedt, als de meertjes al zijn uitgedroogd.

Werelderfgoed

Terwijl de boeren protestmarsen houden, roept het Wereldnatuurfonds de hulp in van hogere machten zoals Unesco, de VN-organisatie die als slogan voert 'vrede stichten in de geesten van mannen en vrouwen'.

De natuurbeschermers waarschuwen dat Doñana binnenkort zal eindigen als bedreigd werelderfgoed. Op die betreurenswaardige lijst staan 55 monumenten, voornamelijk uit landen in oorlog, zoals Afghanistan, Libië en Syrië. Ook nationale parken uit Afrikaanse landen komen erop voor. In Europa zijn alleen de scheepswerven van Liverpool en middeleeuwse kerken van Kosovo in gevaar, de een door stedelijke vernieuwingsplannen, de ander door politieke instabiliteit.

(Tekst gaat verder onder foto).

'Door de duizend illegale putten af te sluiten en de gasopslag en mijnbouw te stoppen.'Beeld Samuel Aranda

Het tekort aan water bedreigt Doñana, maar het is niet het enige gevaar. Er zijn plannen om gas op te slaan in lege gasvelden (zie kader). Ook zorgelijk is de heropening van een mijn van waaruit twintig jaar geleden vervuild water Doñana instroomde, met een natuurramp tot gevolg. 'Het is of Spanje bij elke vorm van industrie denkt: waar zullen we dit eens doen? Doñana!', zegt Felipe Fuentelsaz, van de plaatselijke afdeling van het Wereldnatuurfonds.

Juan Pedro Castellano, door het regiobestuur van Andalusië aangesteld als directeur van het Nationaal Park, ziet geen reden om 'ineens te zeggen dat Doñana bedreigd is'. 'Alles waarom Doñana werelderfgoed werd, is er nog. Ook wij maken ons zorgen om het watertekort, maar er wordt nu gehandeld. We gaan het probleem rationeel en nuchter te lijf.'

'Ook wij maken ons zorgen om het watertekort, maar er wordt nu gehandeld. We gaan het probleem rationeel en nuchter te lijf.'Beeld Samuel Aranda

Clandestien

Dat geldt niet voor alle betrokkenen. Fuentelsaz durft zich inmiddels niet meer in de landerijen te vertonen, zo bokkig zijn de aardbeientelers om zijn acties.

Er is maar één manier om een volksopstand in de regio af te wenden en tegelijkertijd Doñana te redden: nieuw water aanvoeren. Het eerste kanaal is al geopend, het tweede volgt waarschijnlijk binnenkort.

'We sluiten onze putten pas af als dat kanaal er is', zegt Manuel Regido, een boer op leeftijd uit de buurt van Lucena del Puerto. De voertaal op zijn land is een mompelend Andalusisch. Het water uit het kanaal zal duurder zijn: '30 cent per liter, nog meer dan Coca-Cola', zegt Regido. 'Maar de kwaliteit is ook beter, en de toevoer constant. Het water uit het bos is zuur. En het komt maar in een dun straaltje.'

De kassen van Regido liggen in de bossen. Het ziet er lieflijker uit dan de Nederlandse kassengebieden, maar zo verscholen heeft het ook iets clandestiens. Volgens het Wereldnatuurfonds lijdt dat geen twijfel: de activisten hebben een kaart verstrekt vol met rode punten die illegale putten aanduiden. Het bos is beschermd gebied en niet bedoeld voor irrigatie.

Regido's landerij prijkt te midden van de rode punten.'Die putten zijn van ons', zegt de boer. 'Hoe zou jij het vinden als je uit je huis wordt gezet?' Regido voert zijn frambozen trots aan zijn gasten, zo uit zijn modderige knuisten. Het is alsof de lente is begonnen: de temperatuur is hoog genoeg, er is eindelijk regen, in het bos lopen de bomen uit. De aardbeienplantjes zijn pas net de grond in.

De frambozen zijn bestemd voor Nederland, meldt Regido. Het zijn ecologische frambozen. 'Zonder bestrijdingsmiddelen', zegt hij triomfantelijk. Maar voorlopig ook nog geteeld met water dat wordt onttrokken aan een van de waardevolste natuurgebieden van Europa.

'Wat moeten we eten als de aardbeien er niet meer zijn?'Beeld Samuel Aranda

Gasopslag onder natuurpark

De lege gasvelden onder Doñana vormen een perfecte opslagplaats voor aardgas dat als reserve moet dienen in onzekere tijden, vindt het Spaanse gasbedrijf Gas Natural Fenosa. De ondergrond zou uitermate geschikt zijn: het gas komt terecht onder een ondoordringbare kleilaag van 700 meter dik. Bovendien ligt het gebied aan de zuidkust, daar waar het gas uit Algerije binnenkomt. De Spaanse minister Miguel Arias Cañete gaf het gasbedrijf in 2013 toestemming voor de opslag. Daarna vertrok hij naar Brussel om eurocommissaris voor Klimaatactie en Energie te worden. In die hoedanigheid moedigt hij andere landen aan ook gas op te slaan, omdat hij meent dat het te riskant is om voor de toevoer ervan afhankelijk te zijn van Rusland. Zonder risico is gasopslag niet. Toen er dicht bij de monding van de Ebro gas de bodem werd ingepompt, ontstonden er honderden aardbevingen. De Spaanse staat haalde zich 1,35 miljard euro aan schadeclaims op de hals. Voor Doñana zijn aardbevingen door het ontbreken van grote infrastructuur niet zo'n grote dreiging, erkent bioloog Jordi Figuerola. 'Er kan hooguit een nest van de keizersarend uit de boom vallen.' Wetenschappers waarschuwen wel voor tsunami's. Figuerola vreest vooral dat het water, de levensbron van Doñana, vervuild zou kunnen raken als het zich mengt met gas. 'Dat is giftig. De amfibieën leggen in dat geval als eerste het loodje.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden