Aardappels telen, da's een kunst

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Broer Siderius is geen opschepper, dus zal hij niet beweren dat Het Bildt het beste aardappelland op aarde is, temeer daar hij in Frankrijk, Spanje, de Noordoostpolder, Zuid-Afrika op heel mooie grond heeft gestaan. Maar voor pootaardappelen? Hij zou niet iets beters weten dan het Bildtse land tussen de zeedijk en de weg die van west naar oost St. Jacobiparochie, St. Annaparochie en Vrouwenparochie met elkaar verbindt. En eeuwige dank daarvoor verdient de Waddenzee, vijand van de luis.

Broer Siderius (54) is pootaardappelboer aan de Nieuwebildtdijk, op de kwelders die in 1754 als laatste van de vroegere Middelzee werden ingepolderd.

Schitterend is het landschap hier, doorsneden met oude dijken, waarlangs vanaf het begin van de zestiende eeuw boerderijen, woningen voor arbeiders, cafés, werkplaatsen voor ambachtslieden kwamen te staan. De 14 kilometer lange Oudebildtdijk heet de langste bewoonde straat van Europa te zijn. Boerenland pur sang. Zelfs in de dorpen vind je nog de boerderijen: van akkerbouwers immers, die geen stank van mest en vee verspreiden. Ook bijzonder is dat de boerderijen - vele met het woonhuis haaks op de schuur, het winkelhaaktype - zo harmonieus in de weidsheid van het landschap zijn blijven passen; waar er industriële loodsen bijgebouwd zijn, worden die door boomsingels aan het oog onttrokken. En altijd ligt Het Bildt onder het noorderlicht van de Waddenzee.

In ijswinters is het tussen Franeker en Bartlehiem de Hel van het Noorden voor rijders van de Elfstedentocht. Rembrandt trouwde er, 1634 in St.Annaparochie, met Saskia van Uylenburch. In Vrouwen parochie (Froubuurt in het Fries) kun je in de Fryske Sauna heilzaam baden in opgepompt, eeuwenoud water uit de Middelzee. Op de dijk bij Zwarte Haan, boven St.Jacobiparochie, begint 't Jabikspâd, pelgrimspad naar Santiago de Compostela. Tussen Zwarte Haan en de veerdam bij Holwerd, waarvandaan de boot naar Ameland vertrekt, strekt zich Noard Fryslân Bûtendyks uit: 4000 hectare zomerpolders, kwelders en slikvelden. Het gebied is jarenlang betwist door natuurminnaars en liefhebbers van meer pootaardappelland. De Wadden vereniging won en je hoort nu niemand meer over de inpoldering van Noord-Friesland Buitendijks. Grootvader Siderius huurde land en boerderij vlak achter de zee dijk; kleinzoon Broer kon het een jaar of wat geleden kopen. Of een van hun drie kinderen het bedrijf van hem en zijn vrouw Roelie Wassenaar zal overnemen, is nog de vraag. Misschien dat de vriendin van de tweede zoon, een boerendochter in hart en nieren en Wa geningse, de verlossende doorslag gaat geven.

De kunst van het telen van pootaardappelen is het weren van luizen. Ook van schimmels natuurlijk, de Phytophtora voorop, en van bacteriën. Maar vooral van de luis, die 's zomers in reusachtige wolken kan neerstrijken op het aardappelveld en de in volle wasdom verkerende plant besmetten met allerhande virussen. Normaal zitten voor 1 mei de pootaardappelen in de grond, wordt eind juli het (bovengrondse) loof doodgespoten en begint twee weken later het rooien van de (ondergrondse) stammen. De laatste groeiweken zijn riskant. En het mooie van net dit stukje Waddenkust is dat op zomermiddagen vanaf een uur of drie koude zeewind over de dijk valt, die de warme lucht met medeneming van de luizenwolken doet opstijgen. Daarom is Het Bildt van oudsher teeltgebied voor pootaardappelen; is hier kennis vergaard die van vader op zoon werd doorgegeven; werden hier rassen gekruist en veredeld tot nieuwe soorten als Bintje en Bildtstar; en zijn er nog altijd ook hobbykwekers actief in het vinden van nieuwe variëteiten 'mooie blanke aardappel' die beter bestand zijn tegen ziekten.

Siderius' vader had naast de aardappelen ook nog koeien, een paar varkens en kippen - zoals iedere boer eigenlijk altijd gemengd bedrijf had om zichzelf en de buurt van melk, vlees en eieren te kunnen voorzien. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw vond 'ontmenging' plaats in de Nederlandse landbouw - de arbeidslonen stegen zo snel dat ze zich geen melkknecht meer konden permitteren en dus moest het vee weg - en Broer Siderius werd specialist in pootaardappel. En daarbij ook een beetje in graan, suikerbiet en ui. Gewassen die hij nodig heeft in het drieslagstelsel: de nog uit de tijd van Karel de Grote daterende driejaarlijkse wisseling van bezaaiing in de akkerbouw om uitputting en 'vervuiling' van de grond tegen te gaan. Siderius' volgorde is: suikerbiet of ui het eerste jaar, graan het tweede en in het derde jaar aardappelen op die akker. 'Graan laat heel mooie grond na voor de aardappel.' Het zou eigenlijk een cyclus van vier jaar moeten zijn, weet hij, 'met een jaar braak'. Geeft minder kans op ziekte, dus is minder chemische bestrijding nodig, maar geeft ook minder productie, 'en voor ons geen inkomen'.

57 Hectare land hoort bij de boerderij: 30 voor pootaardappelen, 4 voor uien, 16 voor suikerbieten, de rest voor graan. Daarbij huurt hij in de buurt nog 14 hectare om pootaardappelen op te telen. 'Sui ker bie ten heb je in een halve dag gepoot, in een uur bespoten, de fabriek komt ze rooien - da's geen vak. Pootaardappelen, daarmee ben je het hele jaar in de weer en het steekt allemaal zo nauw: poten, bemesten, beschermen, rooien, selecteren, bewaren, verpakken - da's een kunst.'

Het voorjaar was koud en nat zodat pas laat, na 1 mei, de pootaardappelen de grond ingingen. In heel Europa trouwens was het laat, ook met de consumptieaardappelen. En dat geeft hoop op een mooi rendabel aardappeljaar. Net als in het natte jaar 1998, toen er veel verzoop en de opbrengstprijzen hoog waren: 100 cent voor een kilo Bildtstar tegenover 40 cent nu. Siderius: 'De grootste ramp voor een aardappelteler is dat er niet ergens een ramp gebeurt.'

Hoe zou het dit jaar kunnen gaan?

Ook op Malta, Cyprus, in Spanje en Frankrijk was het voorjaar nat en zijn de aardappelen laat, dus geringer in aantal, dus duurder. En dus willen de aardappelboeren in half Europa veel nieuw en goed pootgoed voor volgend jaar. 'En dan komen ze bij ons en willen ze meer dan wij hebben, dus gaat de prijs omhoog. En een dubbeltje per kilo meer is op 1000 ton poters een ton extra in guldens.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden