Aanval als beste verdediging

Kunstopleiding Rijksakademie houdt dit weekeinde haar jaarlijkse open dagen. Let vooral op deze vier namen, uitverkoren door V's beeldende kunstrecensenten.

Er staat een militair voertuig op het voorterrein van de Rijksakademie, aan de Sarphatistraat in Amsterdam, opgesteld. De aanwezigheid van het legergroene kunstwerk van de Nederlander Elin Austbø kan geen toeval zijn. Nu de fusieplannen met de zusterinstelling De Ateliers definitief door die laatste lijken te zijn afgeblazen, zal de 'Rijks' zich inderdaad moeten wapenen. Tegen de blijvende concurrentie, tegen de overheid die minder geld voor de academie over heeft, tegen de politiek die zich vijandiger tegenover het ongewisse van de vernieuwende kunst opstelt.


Overal dreigt onraad.


En wat blijkt: nu de alliantie met De Ateliers niet doorgaat, stelt de Rijksakademie zich energieker op dan ooit tevoren. Strijdbaarder.


Oké, de variatie onder de 49 kunstenaars is van hetzelfde gehalte als in andere jaren. Met veel ruimtelijke installaties en sculpturen in gips. Met keramiek, video's, houtskooltekeningen en maquettes. En met minder schilderkunst, wat iets zegt over het verschil in DNA tussen de Rijksakademie en De Ateliers, dat toch nog steeds als een olieverfbolwerk bekend staat.


Maar veelzeggend is vooral het aanbod aan lezingen, performances, lezingen, rondetafelgesprekken, atelierpresentaties (door de kunstenaars zelf) en een heuse Hard Hat Tour, 'achter de schermen van de Rijksakademie'. Een programma dat haast net zo prominent aanwezig is als het werk van de kunstenaars in hun ateliers.


Het zegt wel iets over hoe de Rijksakademie zich wil profileren. Passend in de tijd dat instituten en kunstenaars meer nadruk leggen op hun publieke rol. Door zich veelzijdiger te manifesteren. Zodat iedereen ervan overtuigd raakt dat jonge kunst, die zich nog aan het ontwikkelen is, niet veronachtzaamd (of wegbezuinigd) mag worden.


Reden voor V om vier favoriete kunstwerken te kiezen die tijdens Rijksakademie Open te zien zijn.


pijn aan je ogen

Waarom doet iemand zichzelf dit aan? De vraag blijft in je hoofd rondtollen wanneer je in het donker gebiologeerd naar de gesloten ogen van Goeun Bae staat te kijken. Waarom legt de Koreaanse kunstenares aan het begin van de video in hemelsnaam twee ijsblokjes op haar ogen?


Wat volgt lijkt namelijk nog het meest op een kleine marteling. De pupillen raken bevroren. Onder het ijs beginnen de oogleden rood op te zwellen. De huid verbleekt. Het gezicht stuiptrekt zich door de video heen. Terwijl de Koreaanse kreunende geluiden produceert.


Tergend langzaam trekken de beelden en het gejammer tien minuten lang aan je voorbij. Als het ijs, met tranen vermengd, eenmaal is verdwenen, ontdooit Bae haar pupillen met een straaltje lauw water. Ook dat is niet om aan te zien. Alles is indringend close-up opgenomen en kamerbreed weergegeven. Zonder onderbreking of montage. Real time. Het kijken ernaar doet je eigen gezicht verkrampen.


Vreemde kunstenares, deze Goeun Bae, met een verfijnde neiging tot zelfkastijding. De 29-jarige laatbloeier maakt films, foto's, performances en installaties. Tijdens de open dagen wilde ze eigenlijk een aantal latex afgietsels van haar hoofd laten zien. Met een brede lach op het gezicht. Ondergedompeld in een bak met water. Gebaseerd op een (eigen) verhaal van iemand die lijkt te verdrinken. Het project is er niet van gekomen: Bae is er nog aan bezig.


In plaats daarvan bevriest en ontdooit ze haar eigen ogen. Ben je als kijker toch in enkele minuten tijd wakker geschud door de gedachte dat het gezichtsvermogen niet alleen voor een kunstenaar, maar ook voor jezelf, het belangrijkste zintuig is.


Rutger Pontzen


orde in de chaos

Nee, niet weer zo'n omgekieperd atelier. Met catalogi, schetsen, lege koffiebekers en half voltooide maquettes. Waarin je zelf moet uitvinden wat echt werk is.


Je zou het zomaar kunnen denken in de studio van Oscar Abraham Pabón. Maar binnen enkele seconden blijkt dat er net even te veel orde is in deze chaos. Dat die gekleurde accenten in de ruimte - een roze, hangende doek, een gele bal, grote foto's van bijna opgebruikte, tweekleurige stukken zeep - net even te strategisch de ruimte verdelen. En dat die spiegel daar wel erg uitgekiend staat op een plaats waar een spiegel helemaal niet handig is, pal achter een werktafel.


In de ruimte van architect en kunstenaar Pabón (1984, Venezuela) draait alles om sculpturale vorm. Om het tevoorschijn trékken van vorm en ruimte uit materiaal dat daarvoor niet per se geschikt is. Een theedoek wordt langs een motief opengeknipt, in maizena gedoopt en als een wapperend lint opgestijfd. Een Perzisch tapijt blijkt wulps gekrulde ruitvormen te herbergen, die klaar liggen om weg te zeilen op een zuchtje wind. Het is een kwestie van goed kijken en goed snijden in het platte vlak. Met die Perzische tapijten heeft Pabón overigens een potentiële hit in handen, maar zijn interesse (Pabón ontwierp eerder parken en pleinen) is diepgravender dan dat.


Het mooist zijn de parabolen die overal opduiken, van piepklein tot hoog als een poort. Zoals Gaudí de kettinglijn gebruikte (de lijn die een hangende ketting beschrijft) voor zijn gewelven, zo hangt Pabón een handdoek los aan twee kanten aan een lijn en zet de boog die dan ontstaat op zijn poten.


Er is weinig concept, maar heel veel vorm en materiaal, met swingende brille. Het verblijf tussen de 'rommel' duurt langer en langer.


Sacha Bronwasser


opera als oplossing

Tekst. Beeld. Geluid. Dat zijn de bouwstenen waarmee Nicoline Timmer (38) uiterst geconcentreerd haar indrukwekkende oeuvre componeert. Alles wat ze maakt, bestaat uit een van die bouwstenen, of uit alledrie tegelijk.


Dit doet ze. Ze schaaft éénsnarige instrumenten uit stukken hout. Ze weeft geluidsgolven op een weefgetouw. Ze probeert in een weekend een vioolconcert van Bach, dat ze speelde als kind, opnieuw onder de knie te krijgen en laat de fouten die ze maakt noteren. Het uiteindelijke werk dat uit haar performance voortkomt, heet Composition of mistakes (solo concerto), een kartonnen zigzagboek met rechthoekige gaten erin: haar fouten, weergegeven in de binaire muzieknotatie zoals die ook voor orgels wordt gebruikt. Ze maakt klankschalen van keramiek.


Al haar werk begint met een vondst, zoals je in haar boek Once Upon a Particular Occasion kunt zien: een Bauhaustapijt, een stuk bladmuziek, een patroon, een geweven Deense mand van 30 duizend jaar voor Christus. Daaruit vloeien ideeën voort, tekeningen, installaties, films, sculpturen, die stuk voor stuk gaan over het vastleggen van vluchtige dingen: muziek, dans, beweging, geluid.


Maar hoe, vroeg Timmer zich af, breng ik dat oeuvre bijeen? Hoe krijg ik een onderliggende structuur waarin die verschillende werken hun eigen plek hebben en tegelijkertijd gezamenlijk een overtuigend geheel vormen?


Het antwoord: de opera. Timmer gebruikt het bouwwerk van een opera om haar oeuvre in te bedden, compleet met een koor van pratende plastic paardjes en special effects in de vorm van glazen wolken. Zien is geloven. En daarna kun je alleen maar applaudisseren.


Merel Bem


snel vergankelijk pamflet

Over alle muren, de deurklink, de vloer en de ventilatieschacht woekert de tekening van de Indonesische kunstenaar Maryanto (36). En verder, want wie de ruimte betreedt, heeft houtskool aan zijn schoenen. Maryanto heeft zijn realistische berglandschap met grote kwasten en zijn handen op de muren gepoetst, om er daarna slingerende paden in uit te krassen. Het resultaat zou een lonkend vakantielandschap kunnen zijn, maar het is een gitzwart, onherbergzaam industriegebied dat je bij de lurven grijpt. Een reusachtige machine op de muur getuigt van kapotmaken en gevaar.


De verwoesting van het landschap, het opraken van natuurlijke hulpbronnen en de vraag van wie al die grondstoffen en mineralen eigenlijk zijn, is een actueel thema in zijn vaderland, zegt de kunstenaar. Dictator Soeharto werd als enige puissant rijk van de mijnen, en nu hij dood is stoppen de provinciehoofden het geld in eigen zak. Intussen verkeert de bevolking in armoe.


Zijn tekening wordt na de open dagen met water en zeep weggeboend. De wisser staat al klaar. Anders dan zijn generatiegenoten is Maryanto er niet op uit om verkoopbare kunst te maken. Hij wil politiek-sociale onderwerpen aankaarten, mensen bewust maken van hun rechten en van dreigende gevaren. Ook al maakt hij zich over het effect van zijn kunst weinig illusies. 'Had ik deze tekening onder Soeharto gemaakt, dan had hij mij vermoord. In de huidige democratie is kritiek mogelijk, maar nu halen de machthebbers hun schouders op. De corruptie blijft.'


Na twee jaar Rijksakademie zet Maryanto zijn kunstenaarscarrière in Indonesië voort.


Marina de Vries


toch geen fusie

Het moet een heftige discussie zijn geweest, afgelopen maandag 14 oktober. Binnen de Amsterdamse kunstopleiding De Ateliers werd plots besloten de fusieplannen met de Rijksakademie stop te zetten, een nieuwe kapitaalkrachtige bestuursvoorzitter aan te stellen (Joop van Caldenborgh) en zelfstandig door te gaan. Voor een democratische organisatie, waarin de docerende kunstenaars het voor het zeggen hebben, een omstreden beslissing. Een dag later bleek dan ook dat het merendeel van de docenten (onder wie Marijke van Warmerdam en Marlene Dumas) tegen was. Sindsdien heeft niemand meer vernomen wat het vervolg is.


RijksakademieOPEN, Amsterdam. 30/11 en 1/12; rijksakademie.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden