Aansluiting Rusland bij Westen is verre van verzekerd

Het postcommunistische Rusland anno 1998 begint steeds meer te lijken op het post-tsaristische Rusland van 1917. Volgens Michiel Klinkhamer en Marcel van Hamersveld zal het Westen, ook uit eigenbelang, alle zeilen bij moeten zetten om de huidige crisis te bezweren....

MET DE devaluatie van de Russische roebel van afgelopen maandag is Rusland in de diepste crisis beland sinds het probeert onder het communistische puin vandaan te komen. Waar de confrontatie tussen de hervormers rondom president Jeltsin en hun communistisch-nationalistische tegenstanders tot nu toe voornamelijk politiek van aard was, dreigt nu een diepe economische crisis die in een alomvattende maatschappelijke crisis kan ontaarden met even onvoorspelbare als verstrekkende gevolgen.

De politieke machtsstrijd heeft de meeste Russen tot nu toe onverschillig gelaten. De economische crisis die zich nu aandient laat zich in het leven van de gewone Rus nu reeds pijnlijk voelen.

Volgens de meeste economische experts zal de helft van de Russische banken en een groot aantal bedrijven de devaluatie niet overleven. De gemiddelde burger zal de devaluatie direct in zijn portemonnee voelen, omdat de helft van de consumptiegoederen wordt geïmporteerd en in prijs zal stijgen. Ook de recentelijk beteugelde inflatie zal weer toenemen.

De dreigende en de werkelijke faillissementen zullen onvermijdelijk leiden tot massale ontslagen en werkloosheid. Massawerkloosheid is tot nu toe op wonderlijke wijze uitgebleven, waardoor maatschappelijke onrust beperkt is gebleven tot incidentele stakingen.

Het beleid van de afgelopen tien jaar heeft echter een structurele onderhuidse spanning met zich meegebracht. Sinds de Russische regering eind 1991 met veel trompetgeschal en beloften het Russische volk is voorgegaan op de weg naar een democratische rechtstaat en een vrije markteconomie, is het levenspeil en de levensverwachting van de overgrote meerderheid van de Russen gedaald en hun nationale trots gekrenkt.

De rijkdom en het exhibitionistische gedrag van de nouveaux riches en een vloedgolf van criminaliteit en openlijke corruptie, vormen bij elkaar een voedingsbodem voor maatschappelijke onrust. Dit is politiek kapitaal voor de anti-democratische en anti-westerse tegenstanders van het Jeltsin-regime. Voor het eerst doet zich voor hen een mogelijkheid voor om op de golven van massale ontevredenheid een kansrijke, mogelijk gewelddadige greep naar de macht te doen.

De communistische en nationalistische oppositie zal zijn kans grijpen om de onvrede in een anti-westerse stemming om te buigen. Heeft de door Jeltsin en zijn hervormers geïntroduceerde westerse democratie niet slechts corruptie en decadentie, hun markteconomie niet slechts armoede gebracht?

Mogelijk zal een rood-bruine coalitie beloven de excessen van de hervormingen ongedaan te maken door zich op te werpen als de brenger van rust en orde, bestrijder van misdaad en corruptie, hersteller van Ruslands internationale macht en prestige en door de bevolking een bestaansminimum te garanderen.

De winst van de periode-Jeltsin is voornamelijk dat er na de val van het communisme geen burgeroorlog is uitgebroken, zoals na de val van het tsarisme in het revolutiejaar 1917. Het postcommunistische Rusland anno 1998 begint echter steeds meer te lijken op het post-tsaristische Rusland van 1917.

Zeventig jaar communisme heeft in Rusland een even grote, ja zelfs grotere politieke, economische en sociale ontwrichting teweeggebracht dan Ruslands deelname aan de Eerste Wereldoorlog.

In februari 1917 was een broodoproer de aanleiding tot een politieke revolutie en de val van de tsaar. Vervolgens werd de burgerlijke revolutie ongedaan gemaakt door een staatsgreep van de bolsjewieken, die aanvankelijk de ontevreden groepen van alles beloofden, maar later hun eigen programma doorvoerden.

Een dergelijk scenario dreigt zich nu opnieuw te voltrekken. De regering-Jeltsin is te zwak om een golf van demonstraties en stakingen te overleven, omdat zij nauwelijks steun heeft in de Russische samenleving. Er kan opnieuw een machtsvacuum ontstaan, waarin het allesbehalve denkbeeldig is dat een anti-westerse groepering de macht grijpt en de klok terug zal draaien.

Wanneer er geen oplossing komt, die behalve de Russische economie ook de regering Jeltsin redt, zal de crisis zich ook in het Westen doen voelen: Rusland zal namelijk niet aan zijn betalingsverplichtingen jegens het Westen - alleen bij Duitsland staan de Russen al voor meer dan honderd miljard D-mark in het krijt - kunnen (of willen) voldoen, hetgeen een negatief effect zal hebben op de economische en monetaire ontwikkeling in het Westen.

In Rusland staan momenteel, net als in de negentiende eeuw, een westers georienteerde en een slavisch, Euraziatisch georiënteerde beweging tegenover elkaar. Momenteel is de regeringsmacht in handen van een groep 'westerlingen', die het Westen politiek te vriend wil houden en het achterlijke Rusland bij het beschaafde Westen wil laten aansluiten.

Anderzijds is er een Euraziatische onderstroom die een krachtige buitenlandse politiek wil voeren en tegenover individualisme, democratie en vrijheid collectivisme, een autoritaire orde en religieuze waarden stelt.

Een krachtig politiek midden bestaat eigenlijk niet. Als de westerlingen deze crisis niet te boven komen, kan zij het momentum verliezen en slaat de slinger terug, het midden voorbij, naar de Euraziatische stroming, bijvoorbeeld in de vorm van een rood-bruine coalitie. Het Westen zal, ook uit puur eigenbelang, alle zeilen bij moeten zetten om de Russische crisis te bedwingen. Veel meer kansen zullen zich wellicht niet meer voordoen.

Michiel Klinkhamer en Marcel van Hamersveld zijn Ruslandkundigen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden