Weblog

'Aansluiten bij IS? De echte helden zitten thuis'

Al 140 Nederlandse jihadisten hebben zich bij IS aangesloten. Evolutionair psycholoog Mark van Vugt verklaart waarom vooral jonge mannen zich tot de beweging aangetrokken voelen en komt met een oplossing.

Regisseur David Ayer, acteurs Logan Lerman, Brad Pitt, John Bernthal en producent Bill Block poseren tijdens een fotosessie voor de oorlogsfilm 'Fury'. 'We vinden grote verschillen tussen mannen en vrouwen in interesse om naar oorlogsfilms te kijken', schrijft Mark van Vugt. Beeld epa

Bijna elke dag verschijnen er wel nieuwe beelden van de gruweldaden van IS. Maar die lijken de aantrekkingskracht van deze terreurbeweging nauwelijks te verminderen. De recente cijfers laten zien dat er zich 140 Nederlandse jihadisten bij IS hebben aangesloten om mee te vechten in Syrië en Irak. Dat blijken er toch meer dan eerst werd gedacht. Daarvan zijn er al 15 omgekomen en dat is toch een behoorlijk hoog sterftepercentage van meer dan 10 procent. Dit zou ieder normaal denkend mens er toch van moeten weerhouden om daar te gaan vechten?

Toch heeft IS een grote aanwas van met name jonge moslim mannen in West-Europa en elders. Volgens schatting vechten er ongeveer 3000 Westerse jihadisten mee met IS. Analisten en politici breken hun hoofd over oorzaken en komen met allerlei verklaringen die te maken hebben met zaken als discriminatie, kansarm zijn, afkeer van Westerse cultuur, en de invloed van imams. Ik geloof best dat al deze factoren een rol spelen, maar ze gaan voorbij aan een diepere onderliggende oorzaak. Voor veel jonge mannen is oorlogje voeren gewoon een fijne bezigheid. En voor velen is het een manier om hun status in de gemeenschap te vergroten (zie bijvoorbeeld het stuk in de Volkskrant van zaterdag jongstleden over de Almeerse 'koppensneller' Khalid K.)

De Amerikaanse filosoof Jesse Glenn Gray vocht mee in de Tweede Wereldoorlog en beschreef zijn ervaringen als lid van een platoon in het boek The Warriors: 'Many veterans who are honest with themselves will admit that the experience of communal effort in battle has been a high point of their lives. Despite the horror, the weariness, grim and the hatred, participation with others in the chances of battle had its unforgettable side which they would not want to have missed.'

Strijders van de beweging Islamitische Staat, in Raqqa, Syrië. Beeld ap

Territorium

Zijn de westerse jihadisten op zoek naar een dergelijk hoogtepunt? Het zou best eens kunnen. We hebben aan de VU onderzoek gedaan naar wat we het 'mannelijke krijger'-effect noemen (het 'male warrior' effect). Dit beschrijft de sterke fascinatie onder mannen met alles wat met oorlog voeren te maken heeft. Zo vinden we grote verschillen tussen mannen en vrouwen in interesse om naar oorlogsfilms te kijken, oorlogsboeken te lezen, en historische oorlogsplekken te bezoeken, om steun geven aan gewapend conflict als oplossing voor wereldproblemen, en zich te hullen in de kleuren van hun favoriete stam bij elke gelegenheid die zich voordoet, bijvoorbeeld duels van Oranje, dassen van het corps, leren jassen van de motorclub, en religieuze symboliek. Het krijger fenomeen zit waarschijnlijk diep ingebakken in de biologie van de man. Daar zijn verschillende aanwijzingen voor.

Er zijn bijvoorbeeld door archeologen op verschillende plekken op de wereld massagraven gevonden waar de schedels en skeletten liggen van mannen, vrouwen en kinderen die overduidelijk door georganiseerd geweld om het leven zijn gekomen. Sommige van die graven zijn meer dan 10.000 jaar oud. Ook zien we bij huidige jager-verzamelaarsvolken -- waaronder de Yanomamo in de Amazone -- dat mannelijke krijgers veel aanzien genieten. Hoe meer vijanden een krijger heeft gedood, des te groter zijn status in de groep. Status vertaalt zich in reproductief succes, want goede krijgers houden er meer vrouwen op na en hebben meer kinderen. In recent onderzoek hebben we door middel van scenario's gekeken naar de aantrekkelijkheid van soldaten. Als John werd beschreven als oorlogsheld die vanwege heldendaden een medaille had verdiend, werd hij seksueel aantrekkelijker gevonden dan als hij werd beschreven als normale soldaat. Verder bleek uit historisch onderzoek dat Amerikaanse soldaten die een Medal of Honor hadden verdiend door heldendaden in de Tweede Wereldoorlog gemiddeld meer kinderen hadden dan de gemiddelde oorlogsveteraan.

Ook bij chimpansees vinden we iets dat op oorlog voeren lijkt. Beeld epa

Ook vinden we bij onze genetische verwanten, de chimpansee, iets dat lijkt op oorlog voeren. De mannetjes trekken er met elkaar op uit om de grenzen van hun territorium te bewaken, en als ze een mannelijke indringer zien dan grijpen ze hem, trekken zijn ledematen van zijn lichaam, en bijten zijn geslachtsdelen eraf (vrouwelijke indringers worden met rust gelaten). Het is een laf en sadistisch schouwspel dat doet denken aan de IS video's. Primatologen denken dat de oorzaak van het doden van vijandige mannetjes ligt in het verzwakken van de andere groep, zodat de vrouwtjes er voor kiezen om van groep te gaan wisselen.

Gemeenschap

Zo zijn er diverse evolutionaire voordelen verbonden aan het oorlogje voeren voor jonge mannen die de kans om dood te gaan ruimschoots kunnen compenseren. Het geeft jonge mannen een podium om heldenstatus te verwerven voor zichzelf en hun familie en daarmee toegang tot roem, vrouwen, en seks. De 72 maagden voor jihadi's die in de strijd gedood worden zou je hiervoor als een metafoor kunnen zien. Soms ook is bruidroof de directe oorzaak van oorlogvoeren, denk maar aan de tweehonderd Nigeriaanse meisjes die recent door Boko Haram zijn ontvoerd. Bovendien zorgt deelname aan de strijd voor een enorme adrenaline rush en een onvergetelijke bindingservaring met gelijkgestemde jonge mannen, vergelijkbaar met het je aansluiten bij een motorbende of een groep hooligans. Waarschijnlijk komt er ook een flinke dosis van het "knuffel"hormoon oxytocine vrij bij de mannenbinding die in het gevecht ontstaat. De mix van spanning, sensatie, en hormonen is de fundamentele beweegreden voor jonge mannen om zich aan te sluiten bij IS.

Wat moet je daar als Nederlandse samenleving in godsnaam aan doen? Ik heb de anti-IS video bekeken van de Amerikaanse overheid die clips laat zien van publieke executies door IS en zelfmoordbommen die afgaan in moskeeën. De boodschap is dat je wel gek bent als je je eigen moslimbroeders gaat afmaken. Maar daar gaat het niet om, volgens mij. De omgeving, en met name de invloedrijke imams en de vrouwen uit de gemeenschap, zouden duidelijk moeten maken dat het niet cool is om jihadi strijder te worden en dat je absoluut geen held bent, maar vooral een schlemiel die wordt uitkotst door de eigen gemeenschap als je die kant op gaat. De thuisblijvers zouden de ware helden van dit verhaal moeten zijn.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden