Analyse Aanslag Nieuw-Zeeland

Aanslagpleger Nieuw-Zeeland voegt daad bij het extreem-rechtse woord

Politiemensen begeleiden ooggetuigen van de aanslag tijdens het vrijdaggebed in de Al Noor-moskee. Beeld AP

De denkbeelden van de man die vrijdag dood en verderf zaaide in moskeeën in Nieuw-Zeeland mogen bizar lijken, onder een groeiende groep westerlingen zijn ze gemeengoed onder de noemer alt-right.

Het zijn de geboortecijfers.

Het zijn de geboortecijfers.

Het zijn de geboortecijfers.

Zo begint het 74-pagina’s tellende manifest van Brenton Tarrant, de 28-jarige Australiër die vrijdag in het Nieuw-Zeelandse Christchurch het vuur opende in twee moskeeën, waarbij zeker 50 doden vielen. Massa-immigratie en de hoge geboortecijfers van migranten bedreigen het ‘witte ras’ op een schaal ‘die nog nooit eerder in de geschiedenis is gezien’, schrijft Tarrant in het manifest The Great Replacement – Towards a new society (‘De grote vervanging, op naar een nieuwe samenleving’).

Tarrant is ervan overtuigd dat het witte Europese volk – hij beschouwt zichzelf en andere witte Australiërs als Europeaan – niet kan opboksen tegen het ‘vruchtbaarheidsniveau’ van niet-witte-Europeanen en dat er, hij schrijft het in kapitale letters, een ‘witte genocide’ gaande is. Hij heeft de moslims dan ook niet uitgekozen als doelwit omdat hij hen of hun religie haat. Tarrant wil ze doden omdat ze het Europese witte volk op allerlei manieren ‘vervangen’, zowel etnisch, cultureel als qua ras.

Burgeroorlog

Het manifest lijkt misschien een incoherente samenzweringstheorie van een extremistische eenling, maar online zijn dit soort denkbeelden onder een groeiende groep westerlingen inmiddels gemeengoed onder de noemer alt-right. Het fundament van de alt-right beweging, die sinds 2016 in de westerse wereld in opmars is, bestaat uit biologisch racisme, ‘witte genocide’ en de in hun ogen onvermijdelijke burgeroorlog tussen het witte ras en niet-witte rassen (en hun witte, progressieve handlangers).

Het is een apocalyptisch discours waar nationale en internationale inlichtingendiensten al minstens een klein jaar voor waarschuwen. De alt-right, met zijn retoriek over een ‘rassenoorlog’, zou het gewelddadig extreem-rechts nieuw leven hebben ingeblazen. De aanslag in Christchurch past daarom in het actuele dreigingsbeeld over extreem-rechts, stelde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTV) Pieter-Jaap Aalbersberg vrijdag op Twitter.

Lange tijd ging de aandacht bij de NCTV en de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) uit naar het jihadisme. De opkomst van alt-right gedachtengoed noopte de diensten om uitvoeriger stil te staan bij het rechts-extremisme in Nederland. De weerslag daarvan verscheen eind vorig jaar in twee alarmerende rapporten. Alt-right wil volgens de AIVD de geesten rijp maken voor een culturele omwenteling: een maatschappij waarin racisme normaal is en waar uiteindelijk alleen de grondrechten van witte burgers zijn gewaarborgd.

Weerklank

Hoewel er niet direct een geweldsdreiging zou uitgaan van rechts-extremisme, constateren de diensten dat vaker dan voorheen uitspraken worden gedaan die geweld aanmoedigen en verheerlijken tegen met name moslims en de overheid. Ook relevant voor Nederland, stelt de NCTV, zijn de extreem-rechtse ontwikkelingen elders in het Westen. De aanslag in 2011 door de Noor Anders Breivik, de moord op de Britse parlementariër Jo Cox in 2016 , de arrestatie in 2018 van een rechts-terroristische cel in Frankrijk, en de aanslag in Christchurch, zijn gebeurtenissen die ook hier weerklank kunnen hebben.

Nederland bevindt zich immers niet in een vacuüm: bredere maatschappelijke ontwikkelingen doen zich ook hier voor en rechts-extremisten laten zich vaak door buitenlandse ideologische gelijkgezinden inspireren.

Zo ook Brenton Tarrant. Hij heeft de schrijfsels van Dylann Roof, die in 2015 negen zwarte Amerikanen doodschoot in een kerk, ‘en die van vele anderen’ gelezen, stelt hij in zijn manifest. Maar de ‘ware inspiratie’ heeft hij van Anders Breivik gekregen, naar wie hij verwijst als ‘ridder Justiciar Breivik’. De Noor richtte in 2011 een bloedbad aan waarbij 77 doden vielen, voornamelijk onder politieke jongeren op zomerkamp. Breivik legde zijn gedachtegoed vast in een 1.500 pagina’s tellend manifest 2083 –A European Declaration of Independence. Daarin houdt hij de ‘cultureel-marxistische elite’ verantwoordelijk voor een te soepel immigratiebeleid en verraad aan de westerse cultuur.

Breivik was het product van de destijds heersende ‘counter-jihad’ – een los-vaste beweging van bloggers, denktanks en politici die in hun teksten op ernstige toon waarschuwen voor de invloed van de islam. Hoewel Tarrant zich naar eigen zeggen ideologisch het meest verwant voelt met ‘Sir Oswald Mosley’ (oprichter van de Britse Unie van Fascisten die ­Engeland in de jaren dertig wilde terugbrengen naar een autarkie), komt hij duidelijk voort uit de rellerige en quasi-intellectuele online cultuur die tegenwoordig de boventoon voert in het rechtsextremisme. Dat blijkt onder meer uit de referenties in het manifest aan zogeheten memes (grappig bedoelde online plaatjes en filmpjes) en uit zijn ‘getroll’.

Trollen is een in de alt-right populair stijlmiddel waarbij je iets buitenissigs zegt om de grens tussen ernst en ironie onduidelijk te houden. Daarmee kunnen extreem-rechtse standpunten verteerbaar worden gemaakt voor een groter publiek. Zo beweert Tarrant dat hij het meest beïnvloed is door Candace Owens – een conservatieve Afro-Amerikaanse commentator die het vaak opneemt tegen de Black Lives Matter-beweging. ‘Haar opvattingen hielpen me verder in het besef dat geweld boven zachtmoedigheid te verkiezen valt’, schrijft Tarrant. Het idee dat Tarrant, een witte nationalist, zich laat inspireren door een zwarte vrouw, is duidelijk ironisch ingestoken. Daarnaast: hoewel Owens de nodige controversiële uitspraken doet, heeft ze nooit het gebruik van geweld gepropageerd.

Na de aanslagen wordt Tarrants manifest grif gedeeld op de extreem-rechtse fora van 4chan en 8chan, en op de radicale Twitter-kloon Gab, en juicht menigeen het bloedbad toe (‘het beste nieuws’, ‘hij vermoordde ook moslims van de volgende generatie, dat is goed’).

Enkele uren voor de aanslag werd een ‘aanval op de indringers’ op 8chan aangekondigd met daarbij een link naar ­Facebook waar de aanslag later live werd gestreamd. ‘Well lads’, schrijft de afzender, vermoedelijk Tarrant, ‘het is tijd om te stoppen met shitposten (online kletsen, red.) en het is tijd om echt wat te doen’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden