Aanslagpleger Hamburg werd door veiligheidsdiensten gevolgd, waarom zat hij niet vast?

Ahmad A., de man die vrijdagmiddag in Hamburg een aanslag pleegde met een keukenmes, waarbij een 50-jarige man werd gedood, werd door Duitse veiligheidsdiensten in de gaten gehouden vanwege vermeende radicalisering. Hoe kon hij toch een aanslag begaan?

Een politieagent voor de Hamburgse supermarkt waar de aanslag plaatsvond. Beeld epa

De Duitse veiligheidsdiensten hebben een lijst met ongeveer 800 namen van potentiële islamitische terroristen. Een van die namen is Ahmad A., een 26-jarige Palestijn uit de Verenigde Arabische Emiraten.

Het was een vriend van A. die in de zomer van 2016 aan de politie meldde dat het gedrag van de Palestijn veranderde. A. was begonnen traditioneel islamitische kleding te dragen en gestopt met alcohol drinken. In plaats daarvan reciteerde hij in zijn stamcafé luidkeels uit de Koran.

Bij het gesprek dat A. vervolgens met medewerkers van de veiligheidsdienst had, maakte hij een psychisch labiele indruk. Ze schatten hem in als radicaal, maar achtten het gevaar voor een aanslag niet acuut. Wat eens te meer toont hoe dun de scheidslijn is tussen radicalisering en ernstige psychische problematiek.

Net als Anis Amri, die de aanslag pleegde op de kerstmarkt in Berlijn, was A. een uitgewezen asielzoeker. Waarom was hij het land nog niet uit?

Ahmad A. bezat geen geldig paspoort, een veelvoorkomend probleem bij uitzettingen. Vaak dreigen mensen wier asielaanvraag is afgekeurd in de illegaliteit te verdwijnen, maar daarvan was bij A. geen sprake. Hij zou meerdere malen hebben nagevraagd of zijn papieren er al waren.

Veel uitzettingsprocedures stranden omdat het land van herkomst niet meewerkt. Met de Balkanlanden en de Maghreb-staten heeft Duitsland dat probleem vorig jaar opgelost, aldus het Bundesamt für Flüchtlinge und Migration (BAMF).

Ook de samenwerking met de Verenigde Arabische Emiraten was in het geval van A. goed. De nieuwe papieren zouden over een paar weken worden geleverd, zei de Hamburgse senator Andy Grote (SPD) zaterdag op een persconferentie.

Om Duitsland te worden uitgezet wegens terrorisme, hoeft iemand zonder Duits paspoort overigens geen aanslag te hebben gepleegd. Als de rechter bewezen acht dat iemand die zich als terrorist gedraagt, bijvoorbeeld als hij oproept tot geweld of aanslagen toejuicht, kan dat genoeg zijn voor een uitzetting. De wet die dat mogelijk maakt stamt al uit 2004 en was een reactie op de 9/11, maar werd twaalf jaar lang niet gebruikt.

Pas dit jaar, na de aanslag van Anis Amri, zijn twee mensen door middel van deze wet het land uitgezet. Het gaat om een Nigeriaan en een Algerijn die betrapt waren bij het voorbereiden van een aanslag. Beide mannen zijn in Duitsland geboren.

Het uitzetten van asielzoekers moet een 'nationale krachtinspanning' worden, zei Angela Merkel begin dit jaar naar aanleiding van de aanslag op de kerstmarkt. Wat is er sindsdien ondernomen?

Sinds begin juni zijn de rechten van mensen die Duitsland moeten verlaten beperkt. Zo worden uitzettingen sindsdien niet meer aangekondigd en is het moeilijker geworden om een uitzetting op doktersadvies uit te stellen of ongedaan te maken. Mensen van wie blijkt dat ze niet vrijwillig het land verlaten, mogen nu tien dagen worden vastgezet - vroeger vier. In het uiterste geval kunnen ze een enkelband krijgen.

Maar de meest omstreden maatregel is dat het BAMF nu het recht heeft om in de mobiele telefoons van uitgewezen asielzoekers te kijken of er aanwijzingen zijn dat ze willen onderduiken. Amnesty International en Pro Asyl, de Duitse ngo die de belangen van vluchtelingen behartigt, noemden deze maatregelen een inbreuk op de mensenrechten.

'Een nationale krachtsinspanning', noemde Merkel de uitzettingen. Des te opvallender is het dat nog steeds de Duitse deelstaten verantwoordelijk zijn voor het uitzetten van 'hun' asielzoekers. Veel deelstaatpolitici klaagden het afgelopen jaar dat het hen aan de diplomatieke macht ontbreekt om druk uit te oefenen op het land van herkomst.

Zijn die maatregelen tot nu toe effectief?

Nee (waarbij wel in aanmerking moet worden genomen dat de aangescherpte wetgeving nog geen twee maanden van kracht is). Er zijn in het eerste half jaar van 2017 minder mensen uitgewezen dan in de tweede helft van 2016: 12,5 duizend tegen 13,7 duizend een jaar geleden. Dat is een daling van 9 procent. Dat bleek twee weken geleden uit een onderzoek van omroep ZDF.

Tegelijkertijd is de groep mensen die te horen hebben gekregen dat ze Duitsland moeten verlaten gegroeid tot ruim 266 duizend. Drie kwart daarvan wordt voorlopig geduld, een groot deel vanwege het gebrek aan papieren. Maar bijna 70 duizend mensen zouden het land onmiddellijk moeten hebben verlaten en hebben dat niet gedaan.

Daarom pleit minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Maizière (CDU) nu voor nog hardere maatregelen: geen leefgeld meer voor uitgezette asielzoekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden