Aanslag Bangladesh is aanval op tolerantie en pluralisme

De bloedige aanslag van vrijdag in Dhaka komt niet uit het niets. Bangladesh kampt al drie jaar met extremistische aanslagen. De autocratische regering speelt daarbij een ambivalente rol. 'Premier Hasina biedt het land op een presenteerblaadje aan de extremisten aan.'

Een Bengaalse vrouw houdt een mobiel vast met daarop een foto van haar zoon, die tijdens de aanval aan het werk was in het café in Dhaka.Beeld AFP

Niemand kan zeggen dat de aanslag op de Holey Artisan Bakery in Dhaka onverwacht kwam. Nieuw is hooguit de schaal van het geweld. Want tot vrijdag waren in Bangladesh bij extremistische aanslagen in drie jaar tijd al zeker 39 mensen vermoord. Alleen ging dat bijna altijd om enkelvoudige moorden.

De modus operandi is vrijwel steeds dezelfde. Een groep jonge mannen omsingelt het slachtoffer op straat, vaak op klaarlichte dag, op een moment dat hij of zij niets in de gaten heeft, en begint dan ineens met machetes op hem in te hakken. Om daarna spoorloos te verdwijnen.

Een van de laatste slachtoffers was Mir Sanaur Rahman. Een homeopathisch arts, 60 jaar oud, christen en zeer geliefd omdat hij arme dorpelingen kosteloos behandelde. Hij werd in Kushtia in het westen van Bangladesh door drie jongens op een motor aangevallen en doodgehakt. Uit naam van Islamitische Staat, omdat hij het christendom zou promoten.

Minderheden

De eerste doelwitten van de extremisten waren atheïstische bloggers, maar sinds begin 2015 nemen ze allerlei minderheden op de korrel: schrijvers, uitgevers, hoogleraren, buitenlanders, christenen, sjiieten, soefi's, hindoes, boeddhisten, homo-activisten. Het is een frontale aanval op het tolerante pluralisme dat de cultuur van overwegend islamitisch Bangladesh altijd heeft gekenmerkt.

De situatie verslechtert per dag, zegt blogger Nastiker (een pseudoniem), die op een dodenlijst van de extremisten staat en onlangs asiel aanvroeg in Nederland. 'De frequentie van de aanvallen stijgt alarmerend. Ze dringen nu zelfs bij mensen thuis binnen.' En, kan daar na vrijdag aan worden toegevoegd, ze schrikken ook voor grote acties niet meer terug.

Angst en paranoia grijpen in het land om zich heen. Veel bloggers en homo-activisten zijn ondergedoken of naar het buitenland gevlucht. Mensen durven niet meer te praten, zegt Badiul Majumdar, die zijn Committee of Concerned Citizens zag imploderen. Uit angst voor de extremisten, maar ook voor de regering, want ook van die kant staat de vrijheid van meningsuiting onder druk, zoals een EU-delegatie onlangs vaststelde.

Schimmig

Wie er achter de moorden zitten, blijft schimmig. Islamitische extremisten, dat is duidelijk. De meeste acties worden herleid tot twee verboden groepen: Ansarullah Bangla Team, ook bekend als Ansar-al-Islam en gelieerd aan Al Qaida op het Indiase Subcontinent, en het zich tot IS bekennende Jamaat-ul-Mujahideen, dat vooral in het noorden actief is.

Omdat veel aanslagen worden opgeëist door Al Qaida en IS, zijn westerse veiligheidsexperts bezorgd dat deze internationale terreurnetwerken voet aan de grond proberen te krijgen in Bangladesh. Maar volgens de regering van premier Sheikh Hasina gaat het om binnenlandse groepen. Al Qaida en IS zouden proberen mee te liften op lokaal extremisme.

'Iemand doodhakken met een mes is een heel oude moordtechniek in Bangladesh', verklaarde minister Shariar Alam van Buitenlandse Zaken. Ook analist Shehryar Fazli van International Crisis Group acht de internationale connectie nog niet bewezen. 'Mogelijk maken die groepen gebruik van buitenlands geld of wapens, maar hun agenda is binnenlands.'

Volgens Xacaria, een uitgeweken homoblogger die nu in de VS woont, trachten lokale jihadisten zich in de kijker te spelen bij IS en Al Qaida en te laten zien dat zij ook in Bangladesh een kalifaat kunnen vestigen. Het zijn gefrustreerde madrasa-studenten zonder werk, zegt hij. 'Schijnbaar normale mensen met een schijnbaar normaal leven. Het enige dat ze gemeen hebben, is een gevoel van doelloosheid en de knagende pijn van je waardeloos en niet gehoord voelen.'

Beeld EPA

Gematigde tolerantie

Hoe is Bangladesh in de greep geraakt van dit extremistisch geweld? Het vroegere Oost-Pakistan, dat zich in 1971 na een bloedige strijd bevrijdde van Pakistan, heeft een lange traditie van democratie, secularisme en een tolerante gematigde vorm van islam. En het gaat de 160 miljoen inwoners juist wat beter, dankzij jarenlange hoge groeicijfers en een bloeiende textielindustrie met een omzet van 25 miljard dollar per jaar.

De wortels van het terrorisme liggen volgens analisten vooral in het extreem gepolariseerde politieke klimaat waarin regering en oppositie steeds scherper tegenover elkaar staan. De politiek staat al jaren in het teken van een verlammende vete tussen twee grote partijen, Awami League en Bangladesh National Party, met twee vrouwelijke leiders, Sheikh Hasina en Khaleda Zia, die om beurten aan de macht zijn en elkaars bloed wel kunnen drinken.

De zaak escaleerde in 2013 toen de regering-Hasina, in 2008 na een grote verkiezingszege aan de macht gekomen, met steun van een seculiere jongerenbeweging, de islamistische oppositiepartij Jamaat-e-Islami verbood en de leiders ging vervolgen wegens oorlogsmisdaden begaan tijdens de onafhankelijkheidsoorlog tegen Pakistan in 1971. De islamisten reageerden door massaal de straat op te gaan en invoering van de sharia te eisen.

De regering sloeg terug door de oorlog te verklaren aan elke vorm van oppositie. Met democratie en rechtsstaat als eerste slachtoffer. Oppositieleiders en journalisten worden opgepakt met verzonnen aanklachten wegens laster, opruiing of landverraad. En blijkens een recent rapport van de International Crisis Group maken veiligheidsdiensten en paramilitairen zich op grote schaal schuldig aan marteling, verdwijning, moord en andere mensenrechtenschendingen.

Volgens analisten heeft de regering het extremisme zo zelf in de hand gewerkt. 'De rivaliteit tussen de grote partijen vormt een ideale voedingsbodem voor het extremisme', zegt de Amerikaanse oud-diplomaat en Bangladesh-kenner William Milam. 'En de wens alle oppositie te elimineren versterkt het geweld.' Volgens een anonieme criticus kampt het land nu met een tweekoppig monster: extremisme en autocratie. 'De regering levert ons land uit aan de extremisten.'

Beeld AFP

Inadequaat

De reactie van de regering op de terreurgolf was, niet verwonderlijk, volstrekt inadequaat. De moorden werden veroordeeld, maar de politie pakte afgezien van een paar symbolische madrasastudenten geen verdachten op. De regering wees met een beschuldigende vinger naar de politieke oppositie: BNP en Jamaat zouden met de aanslagen proberen chaos te creëren en de regering te destabiliseren vanwege de campagne tegen de oorlogsmisdadigers.

Stuitender was dat de regering-Hasina, erfgenaam van de seculiere stichters van Bangladesh, afstand nam van de slachtoffers. Hasina waarschuwde seculiere critici dat de regering geen verantwoording kan nemen voor mensen die de islam beledigen of aan onnatuurlijke (homo)seks doen. 'De regering geeft de slachtoffers de schuld van hun eigen dood. Ze creëert een cultuur van straffeloosheid die extremisten alleen maar aanmoedigt', zegt blogger Nastiker.

Volgens Xacaria probeert de regering uit electorale overwegingen kool en geit te sparen, uit angst voor de woede van tientallen miljoenen ongeletterde conservatieve moslims. Ze papt zelfs aan met radicale groepen zoals Hefazat-e-Islam. De regering neemt geen principieel standpunt in, maar tracht een deel van de extremistische krachten te bespelen, zegt Majumdar. 'Ze spelen met vuur. Je kunt deze lui niet in de hand houden.'

Niettemin kwam de regering, gepikeerd door alle internationale kritiek, vorige maand eindelijk in actie. Na de moord op de vrouw van een hoge politiefunctionaris die direct betrokken was bij de strijd tegen de terroristen - een duidelijke waarschuwing aan het adres van de autoriteiten -, bezwoer premier Hasina de moordenaars te zullen opsporen en berechten.

Beeld EPA

Eerste verhoren

Binnen een week werden bij een grote antiterreurcampagne meer dan elfduizend mensen gearresteerd. Onder hen volgens de politie 194 militanten, maar ook veel oppositieleden en kleine criminelen. Volgens terreurchef Monirul Islam zouden de eerste verhoren uitwijzen dat Ansarullah Bangla Team en Jamaat-ul-Mujahideen inderdaad achter de aanslagen zitten. Mogelijk speelt ook een ex-legermajoor die betrokken was bij een couppoging in 2011 een rol.

De antiterreuractie kreeg vanwege de snoeiharde aanpak (zeker vijf verdachten werden bij hun aanhouding doodgeschoten) veel kritiek. Volgens burgerrechtenactivisten maakte de politie zich schuldig aan excessief geweld. Volgens oppositiepartij BNP, die massaal leden in de cel zag verdwijnen, was het een afrekening met politieke tegenstanders. Human Rights Watch sprak van 'overcompensatie' na alle laksheid van voorheen.

Effectief was de actie in elk geval niet, zegt analist Fazli. 'De regering heeft de terreuractie van vrijdag niet kunnen voorkomen.' Het is verder volstrekt onduidelijk hoeveel van die elfduizend arrestanten daadwerkelijk worden vervolgd en hoeveel er al zijn vrijgelaten. 'We moeten het vooral zien als een pr-stunt, een voorwendsel om de oppositie aan te pakken. Zeker ook gezien het feit dat Hasina nog steeds suggereert dat BNP en Jamaat achter de terreur zitten.'

Beeld AFP

Sfeer somberder

De sfeer wordt intussen steeds somberder. Van een gematigd moslimland waar niet religie maar de Bengaalse cultuur de voornaamste identiteit was, verwordt Bangladesh tot een broeinest van islamitisch extremisme, zegt Xacaria. 'Ik voorzie een overname door sektarisch soennisme, waar geen andere religies of waarden naast kunnen bestaan. De regering heeft alle controle verloren.'

We zijn op weg naar een catastrofe, vreest Majumdar. Bangladesh gaat dezelfde kant op als 'failed states' als Afghanistan of Pakistan. 'We bieden Bangladesh op een presenteerblaadje aan de extremisten aan. We bevinden ons in een gevaarlijke situatie. Onze internationale vrienden moeten niet wegkijken. Als Bangladesh valt, wordt het hele subcontinent instabiel.'

Kan de aanslag van vrijdag een kantelpunt zijn? Dat is afwachten, zegt Fazli. 'Het antiterreurbeleid van de regering blijft ongeloofwaardig, zo lang zij erop blijft zinspelen dat de oppositie achter de terreur zit. Maar als IS en Al Qaida inderdaad in Bangladesh voet aan de grond proberen te krijgen, gaan ze zeker tegen elkaar opbieden. Het zou me niet verbazen als we meer grote aanslagen krijgen.'

Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden