Aanslag als reclamespot

De Noor Anders Breivik was erop uit met zijn terreurdaden het wereldnieuws te halen. Media en publiek werken aan dat scenario volop mee. Zijn we bezig Breivik zijn zin te geven?

De media zijn de zuurstof waar terroristen op leven, zei de Britse premier Thatcher. Zonder publiciteit zou een aanslag even effectief zijn 'als het vallen van een boom in een stil bos', zei haar Israëlische ambtgenoot Netanyahu. Als kranten en tv-stations zouden zwijgen, zouden de aanslagen van 22 juli in Noorwegen vooral een tragedie zijn voor de nabestaanden van de 76 slachtoffers. Nu is Anders Breivik wereldnieuws, iets wat hij zelf voorzag. In zijn 1.500 pagina's tellende manifest 2083 - A Declaration of European Independence omschrijft hij massamoord als een 'marketingoperatie' voor zijn ideeën.


Breivik is ervan overtuigd dat de media zijn spel meespelen, hoezeer 'cultureel marxistische' journalisten hem ook als een monster afschilderen. Door de schok van zijn actie zullen steeds meer 'inheemse' Europeanen nadenken over de islamisering van hun werelddeel. Nu word ik nog als een gek gezien,schrijft hij, maar de geschiedenis zal me gelijk geven.


Terrorisme is theater, zoals politicoloog Paul Wilkinson zei. De Duitse componist Karlheinz Stockhausen noemde de aanslagen van 11 september 2001 'het grootste kunstwerk uit de geschiedenis, vergeleken hiermee stellen wij componisten niets voor'. Breivik poseerde in zorgvuldig uitgekozen kostuums, Timothy McVeigh lette op het decor. In 1995 koos hij zijn doelwit, een overheidsgebouw in Oklahoma, 'omdat het in een open ruimte lag, zodat de best mogelijke foto's en tv-beelden gemaakt konden worden'. Zo wilde hij een 'grimmig, afschuwelijk beeld creëren' dat ieders aandacht zou vangen.


De media zijn gefascineerd door het terroristisch theater. Een aanslag is een meeslepend drama, met slachtoffers, schurken en soms ook helden. Een bron van emotiejournalistiek, maar ook van analyse en reflectie. Volgens sommige terreurbestrijders houden media en terroristen elkaar gevangen in een onzalig huwelijk. Daarom dromen zij soms van een sterke beperking van de berichtgeving over terreurdaden, om terroristen niet in de kaart te spelen.


Om voor de hand liggende principiële en praktische redenen - zoals de vrijheid van meningsuiting en het nauwelijks te reguleren internet - is dat vrijwel onmogelijk. Het is ook niet nodig, blijkt uit onderzoek. Dat terroristen veel publiciteit krijgen, wil niet zeggen dat ze hun doel bereiken.


Soms zijn terroristen succesvol. In Algerije werden de Fransen verjaagd, Joodse aanslagen droegen bij aan de terugtrekking van de Britten uit Palestina, de westerse troepen zijn de bermbommen in Afghanistan meer dan zat. Succesvolle terroristen keren zich doorgaans met concrete eisen tegen een koloniale of vreemde macht, die al snel tot de conclusie komt dat hij geen zin heeft zich nog langer op te offeren voor een ver buitenland.


Jammerlijk mislukt zijn echter de terroristen die een revolutie in hun eigen samenleving wilden ontketenen, zoals de 19de-eeuwse anarchisten en de linkse terroristen van de jaren zeventig, waarvan de Duitse Rote Armee Fraktion en de Italiaanse Rode Brigades de belangrijkste waren. Door hun wrede acties verspeelden ze iedere sympathie en raakte hun gedachtengoed, ook in zijn geweldloze variant, in diskrediet.


Utopisch

Breivik lijkt in deze categorie te passen, met zijn utopische ideaal van een autoritair geleide, monoculturele samenleving gebaseerd op christelijke waarden en mannelijke overheersing.


Hij wist dat hij zou worden afgeschilderd als een gek. 'Dat is de meest voorkomende manier om politieke dissidenten te bestrijden', schrijft hij. 'Tot op zekere hoogte zal dat ook lukken'. De Europese verzetsbeweging waartoe hij zichzelf rekent, is nog te zwak om de 'krachtige propagandamachine' van het multiculturalisme te weerstaan.


Hier schiet zijn inzicht tekort. Juist de mensen die hij als medestanders opvoert, zoals Geert Wilders, hebben hem meteen gediskwalificeerd als een 'verknipte idioot' en 'psychopaat', terwijl de 'cultureel marxistische' media aandacht vroegen voor zijn politieke ideeën. Wie een terreurdaad psychologiseert, negeert de politieke bedoelingen van de dader. Om die reden wilde Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, ook niet psychologisch onderzocht worden. Als je aandacht wilt vragen voor de jihad, wil je niet dat een psychiater van het Pieter Baan Centrum komt vertellen dat je ontspoord bent na de dood van je moeder.


Verraderlijk

Het is best mogelijk dat Anders Breivik psychiatrische trekjes heeft - megalomanie, narcisme en paranoia zijn sterke kandidaten. Maar hij opereert ook in een lange traditie van geloof in de zuiverende werking van politiek geweld. Een stralende nieuwe wereld zal aanbreken als alle smerige, vijandige en verraderlijke elementen zijn geliquideerd. Een wereld waarin alle tegenstellingen zijn opgeheven, omdat de slechte mensen zijn verdwenen. Het woord terrorisme stamt van de terreur in de Franse Revolutie. Net als Breivik deelde Maximilien Robespierre, leider van de Jacobijnen, de wereld op in strikte categorieën van goed en kwaad. Goed was het volk, dat echter werd misleid door 'een menigte sluwe schurken en charlatans', waartoe hij, net als Breivik, ook journalisten rekende. Het was misdadig om die schurken hun gang te laten gaan, vond Robespierre: 'Terreur is niets anders dan rechtvaardigheid: direct, streng en onbuigzaam. Daarom is terreur een uiting van de deugd.'


Robespierre beschikte over staatsmacht om onzuivere elementen te doden, evenals Hitler, Stalin of Pol Pot. De meeste terroristen zijn echter zwak, kleine krabbelaars die het tegen een enorm veiligheidsapparaat moeten opnemen. Daarom proberen zij de media als een hefboom te gebruiken. Zo verkondigden 19de-eeuwse anarchisten de 'propaganda van de daad'. Woorden leverden niets op, maar theatrale terreurdaden zouden de massa wakker schudden en tot revolutie aanzetten. Daarom vermoordden ze staatshoofden en koningen, maar pleegden ze ook aanslagen op theaters en restaurants, waar willekeurige rijke burgers het slachtoffer werden. In 1893 vielen dertig doden bij een aanslag op het Liceo theater in Barcelona.


In de jaren zeventig probeerden de Rote Armee Fraktion en de Rode Brigades op soortgelijke wijze de massa te mobiliseren. 'Het plan was: eerste fase: gewapende propaganda (een term voor aanslagen, red.); tweede fase: gewapende steun; derde fase: burgeroorlog en overwinning. Wij waren het embryo, het skelet van de toekomst, de heersende klasse van morgen in een communistische samenleving', zei Patricio Peci, leider van de Rode Brigades in Turijn.


Ook Anders Breivik voorziet zo'n strijd in drie fasen, van geïsoleerde aanslag via breder verzet tot een 'pan-Europese staatsgreep'. Ook hij waant zich vaandeldrager van een revolutionaire voorhoede die uiteindelijk door het volk gevolgd zal worden. Hij vergelijkt zich met een ouder die een onwetend kind slaat. 'Op het moment zelf zal het kind zijn ouders haten, maar uiteindelijk zal het begrijpen dat zij het alleen maar willen beschermen. In fase 2 en 3 zullen veel van onze broeders en zusters onze vaandels dragen en onze hymnen zingen, omdat ze het eindelijk begrijpen.' De media zijn onontbeerlijk voor deze strategie. Tegen de tijd dat de Europese bevolking voor 20 tot 50 procent uit moslims bestaat, 'zullen steeds meer mensen dieper in ons materiaal grijpen en begrijpen dat we gelijk hebben', aldus Breivik.


Het is een klassieke manier van redeneren, die bij eerdere terreurbewegingen faliekant mislukte. Ondanks alle publiciteit werd de massa nooit wakker geschud op de manier die de anarchisten voor ogen stond. Na de moord op de Amerikaanse president McKinley in 1901 werden de huizen van anarchisten bestormd door woedende burgers. Het anarchisme verpieterde van massabeweging tot onbeduidende splinter, tot verdriet van de geweldloze aanhangers van deze stroming.


Sympathisanten

Ook de Rote Armee Fraktion en de Rode Brigades wisten de massa's nooit te bereiken. Aanvankelijk konden zij rekenen op een behoorlijke steun in links-intellectuele kringen. Ook velen die terreur als methode afkeurden, sympathiseerden met hun socialistisch ideaal dat een volkomen rechtvaardige samenleving zou brengen. Naarmate het geweld toenam, brokkelde die steun snel af en raakte ook de geweldloze variant van extreem-links in de versukkeling. Niet voor niets toonden anti-islamisten zich deze week doodsbenauwd voor elke associatie met Breivik.


De mobilisatie van de massa via de media is tot nu toe een hersenschim gebleken. Het theater heeft zich altijd tegen de terrorist gekeerd. Voor de terrorist heiligt het doel de middelen. Voor de meeste burgers niet. Zij hebben een hekel aan geweld en zijn bang voor politieke chaos. In een studie over terrorisme en media uit 2008 komt het Crisis Onderzoeksteam tot de conclusie dat het niet nodig is de berichtgeving over terreurdaden aan banden te leggen.


'Terwijl de meeste terroristen hunkeren naar de aandacht van de media, is de publiciteit die ze ontvangen een mes dat aan twee kanten snijdt', zegt politicoloog Bruce Hoffman in zijn boek Inside Terrorism. 'Aan de ene kant zijn terroristen inderdaad verzekerd van de bekendheid die zij met hun daden nastreven. Aan de andere kant is de reactie van het publiek veel minder voorspelbaar en manipuleerbaar dan zij geloven.'


Dat wordt in een notedop geïllustreerd door de Unabomber, de Amerikaanse terrorist die in de jaren tachtig en negentig 3 mensen doodde en 23 verwondde. In 1995 beloofde hij dat hij zijn bommencampagne zou beperken als The New York Times of The Washington Post zijn manifest zou publiceren. Uiteindelijk bracht de Post zijn stuk, een klaagzang over moderne technologie en milieuvervuiling van 35 duizend woorden (23 keer zo lang als dit artikel). Helaas voor het Unabomber bevatte het stuk de aanwijzingen die tot zijn ontmaskering zouden leiden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.