Aanmodderen en lang studeren is er niet meer bij

Studenten en hun ooit studerende ouders toonden zich deze week kritisch én begripvol over de veranderingen in het onderwijs. Wat kunnen we concluderen?

Joke Erasmus (tweede van rechts): "Onze kinderen zijn veel actiever dan wij vroeger"Beeld Linelle Deunk

Een stoet professoren die in toga achter de pedel aan schrijdt om te horen wat de rector magnificus te zeggen heeft. Daarna een traditioneel lied en het academisch jaar is weer geopend. Een vertrouwd tafereel, vanaf maandag weer te zien in de Nederlandse universiteitssteden.

De start van het academische jaar mag dan even klassiek zijn als altijd, in veel andere opzichten is het hoger onderwijs de laatste decennia drastisch veranderd. De in de jaren tachtig ingevoerde basisbeurs werd steeds verder uitgekleed en uiteindelijk afgeschaft. De bachelor-masterstructuur deed haar intrede. Maatregelen als het bindend studieadvies dwingen studenten om zich zo snel mogelijk door hun opleiding heen te ploegen, in plaats van maar wat aan te rommelen.

Met studenten en hun - ooit studerende - ouders verkende de Volkskrant deze week de belangrijkste veranderingen in het onderwijs. Botsingen der culturen waren nogal eens het gevolg. Zo verbaasde vader of moeder zich over hoe hectisch het studentenleven tegenwoordig is. Andersom kon zoon of dochter zich nauwelijks voorstellen dat hun ouders in de jaren tachtig twaalf jaar over hun studie mochten doen, zonder dat iemand ze daarbij op de vingers tikte.

De student anno 2017 heeft het druk, zoveel is zeker. Van een relatief vrijblijvende levensfase waarin je je kalmpjes kunt ontplooien is de studietijd verworden tot een snelkookpan. Studeren moet niet alleen snel, maar ook goed: steeds meer masteropleidingen weren 'zesjesstudenten'.

Kees Kraamer: "Bij ons thuis gaan de gesprekken eerder over jumping genes dan over voetbal."Beeld Linelle Deunk

Alles draait tegenwoordig om de studiepunten, ontdekte Edward van der Marel. De 48-jarige ondernemer had in de jaren tachtig al eens bedrijfskunde en economie gestudeerd en plofte dertig jaar later opnieuw in de collegebanken neer, nu voor een studie rechten. Zijn rentree viel hem zwaar. De student móét veel meer dan vroeger, heeft elke week wel een deadline te halen. En wegduiken is er niet meer bij: 'Docenten kunnen precies zien of je hun hoorcollege wel online hebt teruggeluisterd.' Van der Marel hield het na zijn propedeusejaar voor gezien. Zijn comeback als student voelde voor hem als de 'minst vrije periode' van zijn leven.

Veel veranderingen zijn het gevolg van de enorme groei die universiteiten en hogescholen hebben doorgemaakt. Een studie is het vanzelfsprekende vervolg op een havo of vwo-diploma geworden. Het aantal studenten aan Nederlandse universiteiten steeg in dertig jaar tijd van ongeveer 160 duizend naar bijna 265 duizend. Aan de hogescholen stonden vorig jaar 446 duizend studenten ingeschreven - in 1986 waren dat er nog 187 duizend.

Hogescholen en universiteiten zijn daardoor verworden tot kolossale instellingen, waarbij ook de samenstelling van de studentenpopulatie diverser is dan dertig jaar geleden. Studeren is lang niet meer zo elitair als vroeger, zegt voorzitter Karl Dittrich van universiteitskoepel VSNU. 'De regering wilde in de jaren tachtig hoger onderwijs voor velen creëren, dat is gelukt.'

Die groei heeft een keerzijde, erkent Dittrich. 'De financiering blijft achter bij de enorme toename van het aantal studenten. Daardoor ontkomen universiteiten en hogescholen er niet aan soms te vluchten in grootschaliger en afstandelijker onderwijs, gegeven in uitpuilende collegezalen.'

Tegelijkertijd heeft de overheid met een reeks maatregelen geprobeerd het hoger onderwijs betaalbaar te houden. De in de jaren negentig ingevoerde 'tempobeurs' moest studenten aansporen jaarlijks een kwart van hun studiepunten te behalen, zodat ze hun maandelijkse toelage niet verspeelden. Ook de universiteiten en hogescholen stimuleren studenten op te schieten, onder meer met het bindend studieadvies in het eerste jaar. Studenten zijn dan ook tempo gaan maken: behaalde in 2005 nog maar de helft binnen vier jaar zijn bachelor, in 2012 was dat percentage opgelopen tot 70 procent.

Jos Koopman-Tanis (rechts): "voor mijn dochters is het een uitdaging rust te vinden."Beeld Linelle Deunk

Voorzitter Rhea van der Dong van het Interstedelijk Studenten Overleg kent bestuurders van hogescholen die overwegen het bindend studieadvies ook maar in het tweede jaar toe te passen. Weer een extra manier om te kunnen ingrijpen als studenten niet aan de norm voldoen. 'De tendens is: er wordt steeds meer van een student gevraagd. Aanmodderen is er niet meer bij. Ja, het kan nog wel, maar het is heel duur geworden.'

Een student moet tegenwoordig veel meer hindernissen over, beaamt Dittrich. 'Er zijn meer examens, er worden meer individuele prestaties geëist, de maatschappij stelt hoge eisen. En dan heb je nog de cv-jagers die zichzelf al die extra druk opleggen.' Want behalve een diploma is een cv 'van minstens twee kantjes' nodig om de strijd op de arbeidsmarkt aan te kunnen, vertelde de 21-jarige studente Esther Baar.

Ze had zitting in zes commissies, was bestuurslid bij haar studievereniging en werkte bij een debatcentrum. Op die manier draaide ze weken van tachtig uur: de andere helft van de tijd studeerde ze aan het prestigieuze Amsterdam University College. 'Best heftig', vond ze het - in de kerstvakantie lag ze twee weken uitgeput op bed. De Amsterdamse huisarts Peter Vonk, die al dertig jaar studenten in zijn praktijk heeft, constateerde het ook: studenten van nu hebben meer stress.

Studeren is drukker, stressvoller én serieuzer geworden. Duurder ook: niet voor niets blijven sinds de afschaffing van de basisbeurs in 2015 steeds meer studenten thuis wonen.

Kommer en kwel dus? Dat valt alleszins mee. In gesprek met deze krant stelden ouders met enige jaloezie vast dat hun kinderen uit veel meer interessante studierichtingen kunnen kiezen en makkelijker tijdens hun studie een tijd naar het buitenland gaan. Nog een voordeel: waar sommige studenten vroeger bijna verdronken in de vrijblijvendheid, zal dat studenten van nu niet zo snel meer overkomen.

Zo is Thomas Nagel (25) blij dat hij nu studeert, juist vanwege strengere eisen als het bindend studieadvies. 'Die vrijheid uit jouw tijd pa, is voor sommigen fijn en voor anderen minder', zei hij in gesprek met vader Edward (59). Die deed acht jaar over zijn studie elektrotechniek, terwijl dat in vier jaar had gekund.

Het zal Thomas niet snel overkomen, zei hij. 'Je moet nu van tevoren goed nadenken over wat je wilt studeren en waarom, en je bent vervolgens gemotiveerder om alles te halen.'

Thomas Nagel (rechts): "die vrijheid uit jouw tijd pa, is voor sommigen fijn, en voor anderen minder"Beeld Linelle Deunk

Dat zijn vader acht jaar over de studie elektrotechniek deed, kan Thomas Nagel al nauwelijks bevatten, maar dat er nog tragere studenten waren, vindt hij ongelooflijk. Er is veel veranderd.
Aflevering 1: de snelle student (+)

Bij de Kraamers thuis is iedereen exact. Een generatie eerder zou dat heel bijzonder zijn, maar de laatste jaren zijn technische studies enorm in trek.
Aflevering 2: techniek is hot, voor man en vrouw (+)

Hun tradities slijten traag, maar de studentenverenigingen veranderen onder druk van de toenemende prestatiedwang wel degelijk. Ze worden serieuzer.
Aflevering 3: het verenigingsleven (+)

Sinds de afschaffing van de studiefinanciering in 2015 hebben veel studenten geen haast meer om op kamers te gaan. Vooral jongens wonen langer thuis.
Aflevering 4: de thuiswonende student (+)

Werkgevers kijken niet alleen naar een diploma. Daarom vijzelen studenten hun cv op met bestuursfuncties, bijbaantjes, stages en buitenlandervaring.
Aflevering 5: de cv (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden