ReportagePresidentsverkiezingen Brazilië

Aanhangers van Lula stemmen bij Braziliaanse verkiezingen op: (hoe heet hij ook alweer...?) Haddad!

In het gortdroge, stoffige binnenland van Pernambuco is politiek een simpele optelsom. Eerst was alles slecht. Toen kwam Lula en werd alles beter. Dus ook al zit Lula nu in de gevangenis, voor de Pernambucanos blijft hij een held. Hún held bovendien, want hij is een man van de streek.

Kandidaat Fernando Haddad en zijn vrouw Ana Estela tijdens de campagne in Sao Paulo, Brazilië. Beeld -

Ze stemmen hier op 7 oktober daarom zonder twijfel op ‘de man die door Lula is gestuurd’. Alleen diens naam is wat lastig. ‘Hij heet Andrade. Toch?’

Hij heet Fernando Haddad en is sinds 11 september presidentskandidaat voor Arbeiderspartij PT. Eigenlijk wilde de 72-jarige oud-president Luiz Inácio Lula da Silva zelf meedoen aan de verkiezingen. Maar hij is wegens corruptie veroordeeld tot twaalf jaar cel, en wees de 55-jarige Haddad aan als vervanger. Haddad was van 2005 tot 2012 minister van Onderwijs, en werd daarna burgemeester van miljoenenstad São Paulo. Maar bij het grote publiek is hij onbekend.

Dus nu reist Haddad in koortsachtig tempo het land door om de Brazilianen ervan te overtuigen dat hij de nieuwe Lula is. In provinciestad Caruaru wordt hij opgewacht door een uitbundige menigte. ‘Lula is Haddad is Lula is Haddad is Lula is Haddad’, aldus de jingle die uit een 3 meter hoge muur van speakers schalt. Het bier vloeit rijkelijk, en de in het rood geklede aanwezigen gooien vrolijk de heupen los. Een goed gelukte Lula lookalike zingt luidkeels de campagneliedjes mee.

Haddad wordt op een vrachtwagen gehesen en als een verloren zoon door de stad gereden. ‘Olé oleee olé olaaaa, Lulaaa, Lulaaa’, zingen de fans. Haddad zwaait hen vriendelijk toe, het lijkt hem niet te deren dat het publiek niet zijn naam roept. José Alves, een 74-jarige boer, probeert zich te herinneren hoe die man op de vrachtwagen ook al weer heet. ‘Ik ben het vergeten’, besluit hij na lang peinzen. ‘Maar hij hoort bij Lula. Dus hij zal ervoor zorgen dat de goede tijden terugkeren.’

Nummer 13

Straks in het stemhokje is Haddads onbekendheid geen onoverkomelijk probleem. Want in Brazilië stemt men niet op namen, maar op nummers. Dat is om het makkelijker te maken voor analfabeten en laaggeletterden. Haddad heeft nummer 13. Lula stond bij eerdere verkiezingen met hetzelfde nummer op het stemformulier, evenals zijn opvolger en partijgenoot Dilma Rousseff. ‘Ik hoef al jaren alleen de 1 en de 3 te onthouden’, zegt Alves grijnzend.

Een vrouw houdt een bord omhoog van de partij van Fernando Haddad en voormalig president Luiz Inacio Lula da Silva (Lula). Beeld REUTERS

Ook Janayna Bomfim (39) stemt op Haddad. ‘Op de eerste plaats omdat hij door Lula is aangewezen’, zegt ze. ‘Maar ook omdat hij een goede minister van Onderwijs was.’ Bomfim werkt als psycholoog in de sloppenwijken van Caruaru, en zag het leven daar verbeteren onder Lula. Dat hij nu gevangen zit, doet niks af aan haar bewondering. ‘Ik weet niet of Lula corrupt was’, zegt ze schouderophalend. ‘Ik weet alleen dat hij veel goeds heeft gedaan voor Brazilië.’

Pernambuco is een van de negen deelstaten van het noordoosten van Brazilië, de regio die in veel opzichten het afvoerputje van het land is. Of het nu gaat om analfabetisme, kindersterfte of armoede, het noordoosten bungelt van oudsher onderaan in de statistieken. Ook de moordcijfers rijzen de pan uit. Van de 25 gevaarlijkste steden ter wereld, liggen er 8 in het Braziliaanse Nordeste.

Lula's geboortedorp

Lula kwam 72 jaar geleden ter wereld in het dorpje Caetés, op vier uur rijden van de kust. Het is er heet en droog, tussen het bruine steppegras staan metershoge cactussen. Aasgieren cirkelen boven de uitgestrekte vlaktes. De ossen in de weilanden zijn vel over been, tussen de rotsen liggen karkassen van dieren die aan de droogte zijn bezweken.

Op de zandweg die naar Lula’s geboorteplek leidt, lopen meer ezels dan dat er auto’s rijden. De lemen hut waarin hij de eerste zeven jaar van zijn leven doorbracht, heeft plaatsgemaakt voor een akker met uitgedroogde maisplanten. In het prikkeldraad wappert verbleekt zwerfafval.

Bij de buren staat de voordeur wijd open. Angela dos Santos (54) en haar man José Venaso (59) kijken televisie. Aan het plafond hangt een spaarlamp aan een stoffige snoer. ‘Ik heb ook een koelkast en een blender’, aldus Dos Santos trots. ‘Lula gaf ons toegang tot krediet. We kunnen nu spullen op afbetaling kopen.’ Haar man wijst op een waterreservoir op het erf. ‘Vroeger moesten we water uit een afgelegen put halen’, vertelt hij. ‘Nu bezorgt een bedrijf water aan huis.’

Kinderbijslag en gezondheidszorg

Dos Santos somt op wat er verder allemaal is verbeterd dankzij Lula en Dilma. ‘Er is een bus die de kinderen gratis naar school brengt’, vertelt ze. ‘Al mijn kinderen hebben daardoor de middelbare school afgemaakt.’ Dos Santos telt de zegeningen op haar vingers. ‘We kregen kinderbijslag, er is een gezondheidspost gekomen.’ Ze denkt even na. ‘En voordat Lula kwam, had ik nog nooit appels gegeten. Er waren alleen mango’s.’

De groengeverfde woning van Dos Santos is omringd door verlaten huizen, of wat er van over is. Veel boeren ontvluchten de droogte om hun geluk te beproeven in het rijkere zuiden. Daar belanden ze in de sloppenwijken van steden als Rio de Janeiro en São Paulo, en werken voor een hongerloon als schoonmaker, kindermeisje of portier. In het weekend dansen ze forró en drinken cachaça, in een poging hun heimwee het zwijgen op te leggen.

De strijdt voor Lula, die in de gevangenis zit wegens corruptie. Beeld AP

Ook Lula’s moeder nam haar acht kinderen onder de arm en vertrok naar São Paulo. De toen 7-jarige Lula ging daar aan het werk als schoenpoetser. Later vond hij een baan in een metaalfabriek, groeide uit tot vakbondsleider en richtte de Arbeiderspartij op. Zijn presidentschap viel samen met een macro-economische boom. Lula gebruikte het geld dat binnenstroomde voor sociale programma’s en verlichtte het lijden van de allerarmsten aanzienlijk.

Zelfbeeld  

Maar dat is niet de enige reden dat hij hier op handen wordt gedragen. Nordestinos zijn vaak mikpunt van spot en discriminatie, Brazilianen uit de hogere klassen halen hun neus op voor de ongeschoolde migranten. Dat Lula het tot president schopte, vervulde de Nordestinos met trots en vijzelde hun zelfbeeld op.

In Caetés is het dan ook hard zoeken naar kritische geluiden. Alleen voor het raam van geschiedenisleraar Rafael Brasil hangt een poster van Jair Bolsonaro, de extreem-rechtse kandidaat die op kop gaat in de peilingen. ‘Lula is een corrupte crimineel, hij heeft dit land naar de afgrond gebracht’, zegt Brasil. ‘Haddad is van hetzelfde laken een pak.’

Haddad maakte als Onderwijsminister de openbare universiteiten beter toegankelijk voor Afro-Brazilianen en jongeren uit arme families. ‘Daardoor is het niveau van het onderwijs gedaald’, aldus Brasil. ‘De PT geeft diploma’s aan analfabeten.’ De docent is even stil als de huishoudster hem nog een kopje koffie inschenkt. ‘Door Lula zijn de armen lui geworden’, gaat hij verder. ‘Hier in het dorp leeft iedereen van de kinderbijslag.’

Het is ook in de rijkere regio’s een veelgehoorde klacht. ‘De achterlijke Nordestino's helpen keer op keer de PT aan de macht, omdat ze hun uitkering niet willen verliezen.’ En de stem van het noordoosten weegt zwaar. Er wonen 56 miljoen mensen, een kwart van het electoraat. Toen Rousseff in 2014 dankzij het noordoosten de verkiezingen won, klonk vanuit Zuid zelfs de roep om afscheiding.

De Braziliaanse presidentskandidaat Fernando Haddad loopt dwars tussen de supporters door. Beeld AFP

Armen mondiger 

Aan het einde van de zandweg in Caetés woont Gilberto Ferreira, een 74-jarige neef van Lula. ‘De Braziliaanse elite kan het niet verkroppen dat de armen mondiger zijn geworden’, zegt hij. ‘Lula is de beste president die we ooit hebben gehad. Ze hebben hem in de gevangenis gestopt om te voorkomen dat hij de verkiezingen wint.’ Hij kijkt even in gedachten verzonken naar de magere kalkoenen die over zijn erf scharrelen. ‘Ze willen dat we voor altijd in krotten blijven wonen.’

Ferreira’s 20-jarige kleindochter Jacqueline komt erbij zitten. Ze is kritischer over Lula. ‘Hij had beloofd dat hij het corrupte politieke systeem zou veranderen’, zegt ze. ‘Maar hij is er zelf onderdeel van geworden.’ Ferreira reageert verontwaardigd. ‘Als Lula heeft gestolen, dan was dat alleen om de armen te helpen!’, roept hij uit. Jacqueline rolt met haar ogen. ‘Ik stem heus wel op Haddad hoor’, stelt ze haar opa gerust. ‘Misschien lukt het hem wel de dingen anders te doen.’

‘Politieke’ veroordeling Lula 

De Braziliaanse Arbeiderspartij PT maakt goede kans om in oktober voor de vijfde keer op rij de presidentsverkiezingen te winnen. Dat terwijl oprichter en oud-president Luis Inácio Lula da Silva in de gevangenis zit, en de partij flink is besmeurd door corruptieschandalen.

De linkse Lula trad in 2003 aan met de belofte corruptie te bestrijden, maar de PT werd al snel onderdeel van het systeem. In 2005 bleek de partij een maandelijkse toelage aan Congresleden te betalen, in ruil voor hun stemmen. In 2014 raakte Brazilië in de ban van een ander corruptieschandaal. Politici hebben jarenlang onder een hoedje gespeeld met (staats-)bedrijven bij het leegroven van de staatskas. Opnieuw bleek de PT een van de gangmakers.

Lula is tot twaalf jaar cel veroordeeld omdat hij een luxe appartement cadeau heeft gekregen van bouwbedrijf OAS. In ruil daarvoor heeft hij OAS lucratieve bouwopdrachten toegeschoven. De veroordeling is omstreden, omdat het appartement nooit eigendom is geweest van Lula. De bewijslast is grotendeels gebaseerd op een verklaring van een veroordeelde OAS-topman die in ruil daarvoor strafvermindering kreeg.

Lula ontkent schuld en zegt dat de veroordeling is bedoeld om hem politiek uit de weg te ruimen. Hij had de verkiezingen waarschijnlijk kunnen winnen, hoewel heel veel Brazilianen Lula zien als bron van alle kwaad, en de veroordeling toejuichen.

Lula’s vervanger Fernando Haddad gaat intussen als een speer in de peilingen. Drie weken geleden stond hij op 4 procent, nu is dat al 22 procent. Alleen de extreem-rechtse Jair Bolsonaro doet het met 28 procent beter. Alles wijst erop dat de twee in de run-off op 28 oktober tegenover elkaar komen te staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden