Aandachtig leven

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een oorijzer.

* Johan Cruijff

Portret van Catrina Hooghsaet.Beeld Rembrandt van Rijn

In het kooitje naast haar fluit een vogeltje pieperig en met tussenpozen, zodat het geluid steeds de stilte in de kamer doorboort. De vrouw heeft net een zwart kapje strak over haar hoofd getrokken gekregen van de hulp. Speldjes tussen de lippen, één steek, twee. Het doorzichtig witte kapje van gesteven linnen wordt er zo overheen getrokken en klem zitten de ijzers. 'Effe vasthouden, Henkie', zegt de hulp. 'Deze snijdt nog wat.' Ze wurmt haar vinger achter het ijzer. 'Zo dan?' Henkie mompelt oké.

Henkie Koffeman-Korf (91) uit Urk, werd vorig jaar gefilmd in de documentaire Levende klederdracht van Niek Koppen. Het ritueel van het kleden voltrekt zich moeiteloos en liefdevol. Zo van altijd. Ze moet het al zo'n dertigduizend keer hebben ondergaan. Eerst deed haar moeder het, toen deed ze het zelf, nu krijgt ze hulp.

Catrina Hooghsaet, 50 jaar in 1657, heeft een iets chiquer kapje op en ze komt uit Amsterdam. Heel veel meer verschillen zijn er niet. Beiden zijn alleen; Henkie heeft een kanarie, zij heeft een parkiet. In die leegte is de dracht hun waardigheid. Dat zijn ze, dat waren ze altijd. Die waardige schoonheid deed me denken aan Ari Seth Cohens boek Advanced Style, vol foto's van stijlvolle vrouwen op leeftijd. Juist die vrouwen doen beseffen hoe het vaak anders is hoezeer kleding mensen ook onzichtbaar kan maken. Afgeschreven, door zichzelf en/of anderen.

Alleen de hoofddracht van Catrina al is een feest van niet-schreeuwende luxe. Het kon ook niet anders, want ze was een gescheiden vrouw en mennoniet. Die beheerst uitgedragen rijkdom maakt haar juist krachtig. Spelden met parelknoppen in het fijne overkapje. Een gouden haarnaald tegen haar slaap. En onder het transparante witte linnen schuilt een geborduurd zwart kapje; het vergt een meester als Rembrandt om ons dat in verf te doen zien en geloven. Haar eenvoud en het minimale dat Rembrandt nodig heeft, vallen hier samen. Dat het oorijzer behoorlijk in haar wang snijdt, is vermoedelijk leuker voor de schilder (die schaduwen, en dat ingedrukte zachte vlees) dan voor haar. Ik heb eens voor een reportage een zijden hoofddoek in Marokkaanse stijl omgeknoopt gekregen, ook met onderkapje het was prachtig, als een versiering om mijn gezicht, maar het klemde en ik hoorde de helft minder.

Het meest confronterende is nog wel dat vrouwen in dracht maar een kastje vol hebben. Elk stuk een sieraad dat 's avonds liefdevol in dekens wordt opgeborgen, en het waard is om in een testament genoemd te worden. Ze zijn een symbool van een aandachtig leven met stille rituelen. Die stukken worden getuigen van hele levens, vaak meerdere. Je ziet het en vraagt je af: waarom in vredesnaam denken wij zo veel wegwerptroep nodig te hebben?

Portret van Catrina Hooghsaet.Beeld Rembrandt van Rijn

Rembrandt van Rijn Portret van Catrina Hooghsaet 1657, olieverf op doek, 126 x 98 cmPrivé-collectie, in bruikleen aan Ashmolean Museum, Oxford, Engeland. Het schilderij is vanaf 12 februari 2015 te zien in de tentoonstelling ‘De Late Rembrandt’ in het Rijksmuseum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden