Aanbidding van de aubergine

In Engeland gaat hij door voor 'the Pakistani who Pakistanis love to hate': een verwerpelijke nestbevuiler die faam heeft verworven door Aziaten in zijn boeken en films in een bedenkelijk daglicht te plaatsen....

The Buddha of Suburbia was een deels autobiografische 'Bildungsroman' over een Aziatische immigrantenzoon. Het boek speelde in het Londen van de jaren zeventig, dus voordat verschijnselen als Thatcher, aids en City-slickers met draagbare telefoons het firmament kwamen bezoedelen.

Een van de interessante elementen in The Buddha of Suburbia was het feit dat de hoofdpersoon zich - werkend aan een toneelcarrière - regelmatig niet-solidair betoonde met de bevolkingsgroep waaruit hij afkomstig was. Verschillende keren speelde hij, wanneer dat zo uitkwam, rollen waarbij hij karikaturen van Indiërs of Pakistani neerzette. Het leverde hem roem en fortuin, maar zijn familie was geschokt.

De spanning tussen maatschappelijke en intellectuele ambities en de behoefte trouw te zijn aan de culturele groep waaruit men voortkomt, speelt ook in Kureishi's tweede roman, The Black Album, een rol van betekenis. Hoofdpersoon is opnieuw een jeugdige Engelsman wiens familie afkomstig is van het Indiase schiereiland. Shahid Hasan is opgegroeid in Kent en gaat naar Londen om te studeren. Het is 1989: het jaar van de fatwah, van de val van de Muur en de Oosteuropese communistische regimes, het jaar ook waarin de 'rave scene', met ingrediënten als house en extacy, hoogtij vierde.

Het college waaraan Shahid gaat studeren heeft een weinig tot de verbeelding sprekende reputatie en is gevestigd in een verlopen gebouw. Hetzelfde kan gezegd worden van het morsige kamertje in de noordwest-Londense wijk Kilburn, dat Shahid betrekt. In het zes verdiepingen hoge pand wonen vooral Afrikanen, Ieren en Pakistani.

Vrijwel onmiddellijk wordt Shahid opgenomen in een groepje Pakistaanse jongeren, dat onder leiding staat van ene Riaz Al-Hussain. Riaz is een broodmagere, fanatieke moslimfundamentalist, die zich ontpopt tot een verklaard tegenstander van literatuur en filosofie, en voor wie maar één wijsheid telt: de koran. Hij wordt bijgestaan door zijn aanzienlijk vleziger luitenant Chad, die van mening is dat er in elke blanke een stukje Hitler schuilt. Riaz en de zijnen zien het als hun taak zich over Shahid te ontfermen en hem hun gedachtengoed deelachtig te maken.

Dit brengt Shahid in een netelige situatie. Hij is een groot literatuurliefhebber en heeft de ambitie ooit zelf schrijver te worden. Op zijn college maakt hij kennis met docente Deedee Osgood - kind van de jaren zestig - die een cursus postmodernisme geeft en al snel gecharmeerd raakt van haar jeugdige student. De twee hebben binnen de kortste keren een relatie, waarna ook Deedee zich met verve op de verdere opvoeding en inwijding tot het volwassen leven van Shahid werpt.

Maar het leven volgens Deedee staat nogal haaks op wat Riaz en de zijnen voorstaan. Ze voert Shahid mee naar de nieuwste clubs, laat hem kennismaken met coke, extacy en andere verboden genotmiddelen, en vervult de stoutste dromen die hij ooit op seksueel gebied waagde te koesteren. Verder stimuleert ze hem een essay te schrijven over Prince, aan wie ook de titel van Kureishi's roman is ontleend.

Uiteraard duurt het niet lang of Shahid raakt in conflict met zichzelf en met zijn twee mentoren annex partners. De situatie spitst zich toe op het standpunt dat van hem wordt verwacht in de kwestie Rushdie, al worden noch de auteur noch diens boek The Satanic Verses met name genoemd. Riaz wil een openbare verbranding van The Satanic Verses organiseren en roept daartoe mede Shahids hulp in. Deedee echter is een verklaard tegenstander van boekverbrandingen en is van mening dat literatuur, en zeker ook controversiële literatuur, dienstbaar is aan ideeënvorming en discussie.

Shahid is het in zijn hart met haar eens, maar heeft er aan de andere kant grote moeite mee zich aan die groep waarvan hij deel uitmaakt te onttrekken. In zijn verscheurdheid maakt Kureishi de hachelijke positie van veel Britse Aziaten in deze kwestie duidelijk.

Naast deze uiterst serieuze zaak, laat Kureishi in The Black Album ook veel ruimte voor satire. Daarbij krijgen vooral Riaz' moslimfundamentalisten ervan langs. Zij worden neergezet als bloedfanatiek, anti-intellectueel en zweverig, iets dat onder andere tot uiting komt in hun verering van een aubergine, waarop - o wonder! - koranteksten leesbaar zouden zijn. Ook met Riaz' religieuze poëzie wordt de spot gedreven, niet in de laatste plaats door Shahid zelf, die de verzen op verzoek van de auteur uittikt en ze en passant bewerkt tot een erotisch epos.

Min of meer los van dit alles staat nog het verhaal van Shahids mafioze broer Chili, die op de vlucht voor schuldeisers onderduikt op het armoedige kamertje van zijn broer, en uiteindelijk een fraaie rol zal spelen in de onvermijdelijke confrontatie tussen Shahid en de moslimfanatici.

The Black Album is een boek dat duidelijk stelling neemt tegen religieus fundamentalisme, en tegelijkertijd aandacht vraagt voor de assimilatieproblemen van Britse Aziaten. Qua plot zit het aardig in elkaar, zonder overigens briljant te zijn, en de dialogen zijn levendig en overtuigend. Uitgesproken zwak is echter de karakterisering. Geen enkel personage, zelfs Shahid niet, komt uit de verf, en de moslimfundamentalisten in het boek zijn weinig meer dan platte karikaturen.

Het gevolg daarvan is dat The Black Album, dat onmiskenbaar een didactische ondertoon heeft, zijn doel deels voorbij schiet. De lezer krijgt te weinig kans zich in de positie van Riaz en de zijnen in te leven, en wordt zo bevestigd in het vooroordeel dat die islamieten inderdaad allemaal geschift zijn. Shahid en Deedee zouden meer verwachten van een roman. Ik trouwens ook.

Hanif Kureishi: The Black Album. Faber & Faber, import Nilsson & Lamm, ¿ 40,75.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.