Aanbevelingen ramp zijn al te schrijven

De Enschedese ramp lijkt in veel opzichten op de Bijlmerramp. Henk Geveke ziet de conclusies van het onderzoek nu al voor zich en waarschuwt voor de bestuurlijke routine daarna, die tot 'een ramp na de ramp' en allerlei boze vermoedens kan leiden....

ZATERDAGAVOND. Nieuwsuitzendingen tonen beelden van de ramp in Enschede. We zien explosies, wegrennende mensen, chaos, vuur, sirenes, rokende puinhopen. Velen moeten onwillekeurig hebben teruggedacht aan de Bijlmerramp.

Een vergelijkbare ramp, met een vergelijkbare omvang, in een qua bevolkingssamenstelling met de Bijlmer vergelijkbare wijk, met een vermoedelijk vergelijkbaar aantal slachtoffers. Een ramp waarover ook dezelfde vragen worden gesteld over de toedracht en oorzaak van de ramp, de rampenbestrijding, opvang en berging, de inhoud van de vuurwerkopslagplaats, de volksgezondheid, het overheidsoptreden. Premier Kok heeft een diepgaand en onafhankelijk onderzoek naar de vuurwerkramp aangekondigd.

Het is uiteraard belangrijk dat dit onderzoek er komt. Want duidelijk moet worden hoe deze ramp kon gebeuren, er moet verantwoording worden afgelegd en er moet lering worden getrokken. De autoriteiten doen er goed aan om te anticiperen op het onderzoek, door logboeken bij te houden, beeld- en geluidmateriaal te verzamelen, meetgegevens te bewaren en beslissingen en handelingen te registreren.

De inhoud van het voorgenomen onderzoek is nu, slechts enkele dagen na de ramp maar met de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp in het achterhoofd, al redelijk voorspelbaar. De conclusies over de toedracht en oorzaken van de ramp zullen waarschijnlijk luiden dat er goede redenen waren voor de vestiging van het vuurwerkbedrijf in een woonwijk, dat de vergunningen in orde waren, dat het bedrijf aan de veiligheidsvoorschriften voldeed, dat er voldoende toezicht was op de voorschriften, dat zich op de dag van de ramp bijzondere omstandigheden voordeden, dat er geen opzet in het spel was, maar dat menselijke fouten in combinatie met wellicht verkeerde middelen de inleiding zijn geweest van de latere gebeurtenissen, inclusief de massa-explosie.

Over de rampenbestrijding en berging zullen de onderzoekers concluderen dat de gemeente en brandweer op de hoogte waren van het bestaan van het vuurwerkbedrijf, maar dat deze kennis niet was verwerkt in een rampenbestrijdingsplan of aanvalsplan, dat de bevelvoerder zich onvoldoende rekenschap heeft gegeven van de risico's en dat de bemanning van de eerste brandweerauto's volkomen verrast werd door de explosies. Er was geen 'worst case'-scenario opgesteld - een belangrijke aanbeveling van de Bijlmercommissie.

Voor het overige zal het onderzoek uitwijzen dat de hulpverleningsdiensten na de explosie snel en adequaat zijn gealarmeerd, dat het rampenplan goed heeft gewerkt, dat de binnenste en buitenste ring rond het rampterrein hermetisch afgesloten waren, waardoor ramptoerisme en plunderingen voorkomen werden, dat er lange tijd een groot verschil bestond tussen het aantal vermisten en het aantal geborgen doden - wat tot grote onzekerheid heeft geleid - dat de identificatie zeer moeilijk bleek en dat het definitieve aantal slachtoffers op minder dan dertig is uitgekomen.

Vragen over de inhoud van de vuurwerkopslagplaats zullen door de onderzoekers vrij nauwkeurig kunnen worden beantwoord met gegevens over hoeveelheid, type en kaliber vuurwerk en de aard van de verpakking. Ook zal het onderzoek naar verwachting melden dat de bestuurders en bevelvoerders meer en sneller rekening hadden moeten houden met de risico's voor de volksgezondheid als gevolg van rook, asbest en zware metalen. Niettemin zal het onderzoek uitwijzen dat de directe gevolgen voor de volksgezondheid gering zullen zijn.

Tot slot zullen de onderzoekers opmerken dat veel overheidsinstanties over vuurwerk gaan, dat onduidelijk is wie wat controleert, en dat dit ongewenst is. Het rapport zal afsluiten met nuttige aanbevelingen. Geadviseerd wordt de regelgeving aan te scherpen, vergunningen (milieu, ruimtelijke ordening) op elkaar af te stemmen, de inrichtingseisen van vuurwerkbedrijven te actualiseren, speciale veiligheidsopleidingen te ontwikkelen, vaker te inspecteren, meer te leren van soortgelijke bedrijven elders in de wereld en bestaande vuurwerkbedrijven te verplaatsen.

Andere aanbevelingen betreffen vermoedelijk het gebruik van beleidsscenario's bij rampenbestrijding en vaker oefenen. En er zullen aanbevelingen worden opgesteld voor de hoeveelheden vuurwerk die mogen worden opgeslagen en de wijze van verpakking.

Het is niet zozeer uit cynisme of arrogantie dat ik de inhoud van het onderzoek nu reeds probeer op te tekenen, maar vooral om aan te geven dat van het onderzoek niet alle heil moet worden verwacht. Wie bovenstaande antwoorden - waar of onwaar - tot zich laat doordringen, beseft dat er meer nodig is dan deze antwoorden alleen. Natuurlijk is het belangijk dat de feiten boven tafel komen. Maar elk onderzoek naar deze ramp zal een rationeel antwoord op een emotionele behoefte blijken.

Er moeten ook andere dingen gebeuren, wil de samenleving, wil Enschede, deze ramp goed kunnen verwerken. Het belangrijkste inzicht van de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp is dat het gevaar bestaat dat het optreden van de overheid verwordt tot de 'ramp na de ramp'. Dat versnipperd optreden, het afschuiven van verantwoordelijkheden, een slechte informatievoorziening en weinig aandacht voor nazorg leiden ertoe dat allerlei vragen blijven opkomen. Waardoor complottheorieën welig gaan tieren. Waardoor mensen last krijgen van chronische stress en allerlei lichamelijke klachten.

De eerste contouren van zulke complottheorieën zijn al zichtbaar. Het geeft immers te denken als zelfs de burgemeester en raadsleden niet van het bestaan van het bedrijf wisten? Zou er tussen ambtenaren en eigenaren van het bedrijf onder één hoedje zijn gespeeld? Gesjoemeld met vergunningen misschien? Je hebt toch iets te verbergen als je je als eigenaar na de ramp gaat verschuilen? Zou er geen betrokkenheid van defensie zijn met het bedrijf? Iets met geheime munitie? Waren hier ook geen mannen met witte pakken?

Spookverhalen moeten in de kiem worden gesmoord. Het belang van informatie- en mediamanagement kan in dit stadium niet overschat worden. Een open, eerlijke en tijdige voorlichting blijft de komende tijd alle prioriteit verdienen en ook de media zullen hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Tot slot is het wenselijk dat niet alleen het onderzoek naar de ramp, maar ook de afhandeling en de nazorg gecoördineerd plaatsvinden. Mensen moet terechtkunnen bij één loket.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden