Aan waanzin ten prooi

De literatuur uit ons omringende landen als Frankrijk, Duitsland en Engeland heeft hier om tal van redenen - bijvoorbeeld omdat men die talen lás - steeds op een zekere belangstelling mogen rekenen....

Tegenwoordig is dat een stuk moeilijker. Niet alleen heeft de oude band met deze buurlanden aan waarde ingeboet, het is ook de vraag of de Franse, Duitse en Engelse literatuur nog zulke schokkende hoogtepunten te zien geeft als in de jaren kort na de Tweede Wereldoorlog. Wel ingelicht zijn we niet. Dat komt doordat er nauwelijks nog 'gidsen' zijn, chroniqueurs, die de literatuur in de betreffende landen goed kennen en ons stelselmatig informeren. Enigszins overdreven kun je stellen dat hun plaats is ingenomen door internationaal opererende literaire agenten, die de lokale markten afstropen om bestsellers voor de massa te vinden.

Deze 'internationalisering' heeft voor de Nederlandse literatuur zijn goede kanten. Immers, nu een bepaalde historische verwantschap in de uitwisseling van literatuur er niet meer toe doet, en boeken uit Litouwen, Vietnam, Syrië of Ivoorkust het boekenaanbod de aantrekkelijkheid van een reisbureau verlenen, krijgt ook de Nederlandse literatuur in het buitenland haar kans. In Duitsland, om ons tot dat land te bepalen, worden nu meer vertaalde Nederlandse romans (en non-fictieboeken) uitgebracht dan ooit te voren. Een gezaghebbend programma als Das Literarische Quartett onder leiding van de criticus Marcel Reich-Ranicki heeft veel voor de Nederlandse literatuur in Duitsland gedaan. Wie herinnert zich niet hoe Reich-Ranicki met name der Nooteboom tot een auteur van wereldrang bevorderde. Twee weken geleden was hij overigens minder te spreken over der Claus, van wie de roman Belladonna grondig werd gekraakt.

Dankzij Das Literarische Quartett kun je in Nederland aardig volgen wat er in Duitsland, literair gezien, gebeurt. Maar hoe oppervlakkig is dat beeld als waardevolle boeken uit dat land, en de andere landen waar Duits de voertaal is, nauwelijks tot ons komen, boeken als Animal Triste van Monika Maron en Festland van de Zwitser Markus Werner? Wij krijgen hier vooral 'bestsellers' te zien als Het parfum van Patrick Süskind, Morbus Kitahara van Christoph Ransmayr en Magdalena zondares van Lilian Faschinger, min of meer leesbare boeken, daar niet van, maar niet écht van het niveau waar je benieuwd naar bent.

Wie wil weten hoe er voorbij Zevenaar geschreven wordt, zal een veelheid van Duitstalige kranten en tijdschriften moeten lezen en daartoe is nagenoeg niemand in staat. Daarom is een blad als het Literatur Magazin van Rowohlt tot op zekere hoogte een uitkomst, zeker wanneer het - zoals in het laatste nummer - 'die nächste Generation' aan het woord laat. 'Die nächste Generation', vroeg ik me af, toen ik het blad zag, waardoor wordt die in Duitsland beheerst? Het antwoord laat niet lang op zich wachten, want dat staat, pregnant samengevat, op het omslag: degenen die het de komende jaren in Duitsland voor het zeggen krijgen, zijn in de ban van 'pop', 'techniek' en 'poëzie'.

'Pop', popmuziek, popliteratuur en 'poppoetry' wordt in een aantal beschouwelijke stukken met ware hartstocht onder de aandacht gebracht, maar je ontkomt niet aan de indruk - ook al door het gebruik van vele Engelse termen - dat men hier vooral iets Amerikaans aan het imiteren is, een invloed die voor de 'techniek' - het gebruik van en spelen met de computer - in gelijke mate opgaat.

De 'poëzie', de 'Dritte im Bunde', vertoont de sporen van zowel de Amerikaanse popcultuur als van de computer. In het laatste geval doet zich zelfs een curiositeit voor als Franzobel, een 'freischaffende', bekroonde auteur uit Wenen een aantal in het Duits vertaalde sonnetten van Shakespeare in het Engels vertaalt, ze met de PC aan een Engels spellingprogramma onderwerpt en er ten slotte zijn eigen verzen uit brouwt. Het was nuttig geweest als Franzobel erbij had gezegd wélke Shakespeare-sonnetten hij deze medogenloze behandeling heeft laten ondergaan, want van de Engelse bard is niets meer terug te vinden.

Dit verdonkeremanen van een schrijver komt ook in andere 'teksten' voor. Je zou het een typisch eigentijds gebruik kunnen noemen, maar over het algemeen is het proza in dit nummer doortrokken van het moderne leven - 'Früher hatte ich auch 'n Piercing in der Klito, hat sich aber entzündet. Schade, war ein echt geiles Feeling beim Ficken' -, en daar wordt het niet noodzakelijkerwijs beter van.

Eigenlijk is alleen het verhaal van Radek Knapp - de in Warschau geboren schrijver die succes had met zijn verhalenbundel Franio - mij bij gebleven, omdat hij als een soort Maarten Biesheuvel tamelijk humoristisch over de lotgevallen van een jonge, plotseling beroemd geworden schrijver vertelt. Als deze schrijver zijn uitgever laat weten dat hij het niet meer ziet zitten en zelfmoord wil plegen, krijgt hij te horen: doe dat dan met Kerstmis, dan pakt het beste uit voor de verkoop van je boek.

De interessantste stukken in dit nummer behelzen nog de 'gedocumenteerde' waanzin van iemand als Louis Althusser - die in november 1980 zijn vrouw Hélène om het leven bracht - en de schizofrenie van 'historische' figuren als Hegel, Hitler, Rousseau en Jünger. Die laatste vorm van geestelijke verwarring komt aan bod in een uiterst merkwaardige briefwisseling tussen de Duitse schrijver Ulrich Holbein en de psychiater Wolfgang Treher, die - zo begrijp ik - de ziekte van deze tijd verklaart uit de waanzin waaraan 'moderne' denkers en politieke leiders ten prooi waren.

Daar lust ik wel pap van en wat mij betreft had 'die nächtste Generation' in Duitsland daar bladzijden lang over mogen uitweiden. Maar helaas is de aanstormende jeugd - althans het groepje dat dit nummer mag vullen - geheel en al geobsedeerd door het hic et nunc en daarmee verschilt ze niet zeer van wat je daarover in andere culturen te horen krijgt.

Willem Kuipers

Literatur Magazin Rowohlt, 1996, nr. 37, DM 18,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden