Aan tafel!

Dat Matthijs van Nieuwkerk snedig en intelligent kan presenteren wisten we al. Maar hij is minstens zo goed als programmamaker. Sidekicks vertellen waarom.

'Jan Vertonghen, die moeten we maandag weer hebben.' Gekluisterd aan de televisie waarop een in champagne gedrenkte Ajax-selectie het landskampioenchap viert, hoort VARA-eindredacteur Dieuwke Wynia haar telefoon: collega Matthijs van Nieuwkerk, met de boodschap dat hij de Belgische voetballer van Ajax beslist in de uitzending wil hebben. 'Ik wist dat Matthijs op een plek zonder televisie zat, maar blijkbaar heeft hij de hele middag met z'n oor tegen de radio gezeten. Typisch Matthijs, als er iets belangrijks gebeurt belt hij meteen, ook in het weekend.'


Mocht het Wynia en de redactie lukken de voetballer opnieuw te strikken, dan zal die aanschuiven in de 999ste aflevering van De Wereld Draait Door, een programmanaam die geen enkele zichzelf respecterende tv-kijker meer voluit uitspreekt: DWDD volstaat, al jaren. De duizendste aflevering op dinsdag zal een hommage zijn aan televisielegende Willem Duijs.


Van Nieuwkerk ligt op koers om in Duijs' voetsporen te treden, vooral nadat DWDD vorige week de laatste nog ontbrekende televisieprijs won, de Nipkowschijf. De contante kritiek die DWDD in de beginjaren kreeg (te gejaagd, te hyperig en te veel interventies van de presentator), is met de tijd verstomd. Van Nieuwkerk lijkt algemeen geaccepteerd in de met studiolampen beschenen boksring van prominente presentatoren. Maar zijn succes gaat verder dan een intelligente en snedige presentatie alleen. Van Nieuwkerk is een groot televisievakman, vinden de mensen die hem van dichtbij meemaken. DWDD is van hem, hij is is DWDD.


Die mensen, dat zijn de mensen die in zijn programma komen, als vaste, of incidentele gast. Ze zijn meestal lovend - net zo lovend als Van Nieuwkerk over hen is als zij in de uitzending zitten.


In de DWDD-glossy die de VARA een jaar geleden maakte ter ere van het vijfjarig bestaan van het programma prees schrijver en - inmiddels - vaste DWDD-columnist Joost Zwagerman het programma vanwege het hergebruik van de 'sandwichformule'. Het concept staat voor de afwisseling van verdieping en verstrooiing, versneden in kleine, appetijtelijke laagjes.


'Die sandwichformule zit in Matthijs,' zegt Zwagerman. Hij kent Van Nieuwkerk al 25 jaar, van de kunstredactie van Het Parool. Van Nieuwkerk was daar chef, voor hij van 1996 tot 2000 de scepter over de hele krant zou zwaaien. Zwagerman: 'Als chef kunst wilde hij bovenal een 'lekkere' krant maken, met afwisselende stukken over kunst, literatuur, muziek en boeken. En dat zonder populistisch te worden. Die geest heeft hij meegenomen naar DWDD.'


'Een fijne mix van inhoud en luim,' noemt sidekick Jort Kelder het programma. 'Matthijs verstaat het vermogen te bewonderen, gasten het gevoel te geven dat ze zeer welkom en bijzonder zijn. Door zijn manier van praten en doen worden in de beste traditie van de Vereniging Arbeiders Radio Amateurs ogenschijnlijk ingewikkelde onderwerpen toegankelijk gemaakt. Jongens als ik, met vuurrode roots, krijgen daardoor culturele onderwerpen geserveerd op een manier die niet aanzet tot zappen naar andere zenders die het IQ van de kijkers zorgvuldig ontzien.'


Zwagerman zegt weinig mensen te kennen met dezelfde combinatie van brede kennis, onstilbare nieuwsgierigheid en bruisend enthousiasme. 'Hij kan net zo geboeid praten over iets in politiek Den Haag, als over een tentoonstelling in de kunsthal, of over Alberto Stegeman. Matthijs is een snelle prater en een snelle denker. De gesprekken die hij heeft duren 9 tot 12 minuten en hij weet daarin altijd tot de kern te komen.'


Zijn oprechte enthousiasme blijkt het duidelijkst tijdens Van Nieuwkerks dagelijkse, twintig minuten durende praatje tegen het publiek voorafgaand aan de uitzending, vindt Hans Aarsman. Met zijn maandelijkse analyse van de persfotografie is ook hij een vaste DWDD-gast. 'Hij vertelt met oprecht enthousiasme waarom hij vereerd is dat hij het programma mag presenteren.' Als Aarsman te gast is, probeert hij na de schmink altijd de staart van dit praatje mee te pikken 'Het is echt opzwepend. Natuurlijk speelt hij op zo'n moment ook toneel, maar je kunt zo'n verhaal niet houden als het niet uit jezelf komt.'


Naast een aanstekelijk enthousiasme verstaat Van Nieuwkerk de kunst zich met de juiste mensen te omringen, vindt Zwagerman. Veel gehoorde verwijten over 'de kliek van DWDD' wijst hij van de hand. 'Van Nieuwkerk kiest die mensen niet hoofdzakelijk omdat het zijn vrienden zijn, hij denkt aan het totaalbeeld van het programma. En trouwens, dat zeg je toch ook niet bij een krant die om de zoveel dagen dezelfde columnisten laat terugkeren. Dit is het kringetje waar Matthijs mee kan lezen en schrijven. Natuurlijk vallen die mensen niet bij iedere kijker goed. Dat is onvermijdelijk.'


Opvallend is dat de genoemde succesfactoren overeenkomen met de in de loop der jaren vaak gehoorde kritiek. Het tempo zou te hoog zijn - mede met dank aan de autocue en de soms bruuske interventies die Van Nieuwkerk zich veroorlooft - en de vele vaste gasten worden ook nog eens opgehemeld alsof ze allemaal genieën van de bovenste plank zijn.


Deze formule is Van Nieuwkerk op het lijf geschreven. 'Ik heb het programma om Matthijs heen verzonnen,' zegt Ewart van der Horst, voormalig eindredacteur bij DWDD. 'Wat Matthijs bijzonder maakt, vergeleken met de andere presentatoren waar ik mee heb gewerkt, is dat hij ontzettend goed in staat is een geheel te smeden. Matthijs is een geworden met DWDD, dat heeft hij formidabel gedaan.'


Het cv van Van Nieuwkerk is een belangrijke verklaring voor het succes van het programma, denkt Van der Horst: 'Alles wat Van Nieuwkerk vóór DWDD heeft gedaan is de ideale leerschool geweest.' Behalve bij Het Parool werkte Van Nieuwkerk bij AT5 en Holland Sport. 'Hij weet iets van kunst, film, cultuur, sport: alle dingen die het leven leuk maken.'


Waar Van der Horst niet mee wil zeggen dat het Van Nieuwkerk gemakkelijk afgaat. 'In mijn tijd was hij altijd vroeg op de redactie en hadden we daarvoor al een aantal keer telefonisch contact gehad. Hij las zich goed in, 's ochtends. Hij spelde alle kranten. Tijdens de lunch spraken we alle belangrijke thema's door voor de komende dagen.'


Dit voor de televisiekijker onzichtbare gedeelte van Van Nieuwkerks succes is moeilijker in kaart te brengen. Naar eigen zeggen krijgt de redactie dagelijks verzoeken van journalisten om een dagje mee te lopen, maar daar gaat de redactie nooit op in. Ook geeft Van Nieuwkerk nauwelijks interviews. Als hij het doet, gaat het meestal per mail. Hij is een van de weinige journalisten met een persoonlijke pr-medewerker. De man die heel Nederland met open armen ontvangt, geeft zo min mogelijk van zichzelf prijs.


Waar feitelijke informatie ontbreekt, creëren boze tongen mythes. Zo zou Matthijs als een roofdier zijn eigen imago bewaken en op de redactie alles naar zijn hand zetten. 'Dat hij alles beslist is niet waar', zegt Dieuwke Wynia, de officiële chef van DWDD. 'Hij heeft geen veto-recht.'


'Matthijs heeft natuurlijk wel een grote stem bij het bepalen van de inhoud van de uitzendingen. En hij stelt op alle fronten hoge eisen, maar dat doe ik ook. Het enige verschil is dat hij niet wordt belemmerd door praktische bezwaren en ik wel. Ik zie beter wat de redactie wel en niet in korte tijd kan produceren. Matthijs is de presentator en ik moet, met de redactie, de voorwaarden creëren waardoor hij elke dag optimaal kan presteren.'


Wat dat betreft is de anekdote over Vertonghen veelzeggend. Wynia: 'We hadden hem vorige week al gevraagd of hij, mocht Ajax de titel pakken, de dag daarop in de uitzending zou willen zitten. Vertonghen kon niet meteen toezeggen. In zo'n geval kan Matthijs om de twee uur een sms sturen met daarin alleen de naam van de gewenste gast en een vraagteken. Vertonghen? krijg ik dan binnen en twee uur later nog eens, Vertonghen? Daar kan ik hard om lachen.' De veeleisendheid van Van Nieuwkerk werkt inspirerend, vindt Wynia. 'Hij is een voorbeeld voor de redactie.' Matthijs en zij kunnen allebei streng zijn. 'Juist omdat we zulke hoge eisen stellen is de redactie tot veel in staat. Er heerst een soort drift en er lukt ontzettend veel.' Ze merkt dat nieuwe redacteuren, ook als ze ervaring hebben bij andere actualiteitenprogramma's, verbluft zijn door het hoge tempo. '


Elke uitzending wordt achteraf geëvalueerd. 'Als Matthijs iets niet bevalt, zal hij dat niet onder stoelen of banken steken, maar hij is minstens zo kritisch op zichzelf. 'Soms blijkt achteraf dat we de balans van een uitzending niet goed hebben ingeschat, of dat de gesprekken niet lopen zoals hij wil. Dan is hij echt ontevreden.'


Dat er af en toe iets misgaat is niet te vermijden, zegt Wynia. Desgevraagd wil ze wel vertellen dat ook Van Nieuwkerk niet blij was toen Pieter Storms en Jort Kelder elkaar verbaal in de haren vlogen. Na een aantal vruchteloze interventiepogingen maakte Van Nieuwkerk een einde aan het gesprek. 'Dat ging zo snel en zo vreemd. Die twee hadden blijkbaar een dubbele agenda, dat hadden wij verkeerd ingeschat. Aan de andere kant: zulke dingen gebeuren als je live televisie maakt.'


De spontaniteit maakt DWDD juist interessant, vindt Hans Aarsman. 'Dat zie je nergens anders op deze manier. Sonja Barend heeft ooit in het AT5-programma Zomergasten gezegd dat de Nederlandse televisie te bang is fouten te maken, terwijl dat de interessantste programma's oplevert. Bij DWDD is de sfeer veel vrijer, ongedwongener dan bij andere programma's waar ik ben geweest. Ik vind het een verademing.'


Sidekick Jort Kelder vraagt zich in de uren voordat hij zich naar de studio haast regelmatig af waarom hij weer eens een eetafspraak met dierbaren laat zitten voor een avondje televisie. 'Maar eenmaal in in de studio voel je de spanning van een live tv-programma en krijg je iets mee van de adrenaline die dagelijks door de redactie-aderen moet vloeien. Zonder het belangrijker te maken dan het is: als je in DWDD iets zegt, wordt dat gehoord. Vaak door meer dan 1 miljoen mensen. Dat maakt het programma onvermijdelijk tot een factor.'


Vanavond presenteert Van Nieuwkerk de duizendste aflevering: in een karakteristiek te klein jasje, ellebogen op tafel, het hoofd iets naar voren, de lachende ogen wijd opengesperd. Haast als een kikker, alsof hij in een onbewaakt moment op de tafel zou kunnen springen, meegesleept door zijn enthousiasme. Zwagerman: 'Matthijs staat handenwrijvend in het leven.'


Late night show

Matthijs van Nieuwkerk wil een Late Night Show. Dat gerucht gonsde al langer, maar vorige week sprak hij het zelf uit, in de radioshow Giel op 3FM. Betekent dit dat hij geen zin meer heeft in DWDD? 'Welnee', zegt DWDD-chef Dieuwke Wynia: 'Hij wil niet stoppen, maar een Late Night Show lijkt hem gewoon fantastisch. Mij ook.' Ook Zwagerman begrijpt Van Nieuwkerks wens: 'Op een gegeven moment is een programma zo volmaakt, dan kun je die volmaakt heid alleen nog maar herhalen.'


Helaas zitten Pauw & Witteman voorlopig vastgebrand op het door Van Nieuwkerk zo felbegeerde tijdstip. Weg gaan bij de publieke omroep is voorlopig de enige optie. Galjaard Erland van RTL heeft meerdere malen laten vallen Van Nieuwkerk met open armen welkom te heten.


De werkdag van Van Nieuwkerk

Ochtend: Matthijs van Nieuwkerk bereidt zich thuis voor: leest boeken en de krant kijkt zo nodig dvd's.


10.00 uur: telefonisch overleg tussen de samensteller (eindredacteur) van de dag en Van Nieuwkerk.


13.00 uur: Aankomst op de redactie, direct overleg met de vier samenstellers en Dieuwke Wynia.


14.00 uur: Naar de studio voor kleding en make-up.


17.45 uur: Camera-repetitie.


18.30 uur: Laatste overleg met de samensteller. Ook bekijkt Van Nieuwkerk de filmpjes die in de uitzending komen.


19.00 uur: Van Nieuwkerk heet het publiek welkom.


19.20 uur: Live promofragment.


19.30 uur: DWDD begint.


Na afloop praat Van Nieuwkerk kort na met de gasten, evalueert met de redactie en gaat naar huis.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden