analyse

Aan het infuus van coronafarmaceuten: betalen we niet een veel te hoge prijs voor onze vaccins?

De coronavaccins, in spectaculair tempo ontwikkeld en getest, geven ons de vrijheid terug. Maar zijn de miljardenwinsten van farmaceuten terecht, gelet op investeringen met overheidsgeld? Een pittig debat aan de hand van drie veelgehoorde bezwaren.

null Beeld Marco Stoker
Beeld Marco Stoker

Bezwaar 1: de miljardenwinsten staan niet in verhouding tot de prestatie

De prijs van ons vaccin is ‘vergelijkbaar met die van een afhaalmaaltijd’, schreef Pfizer-ceo Albert Bourla onlangs op LinkedIn. Waarmee hij maar wil zeggen: de wereld betaalt absoluut niet de hoofdprijs om zich middels vaccins te bevrijden uit lockdowns en van uitpuilende ziekenhuizen. Lage- en middeninkomenslanden betalen bovendien minder.

Maar al die ‘afhaalmaaltijden’ tellen wel op voor het bedrijf. 21 miljard euro euro denkt Pfizer alleen al in 2021 met de vaccins om te zetten. Waarvan zo’n 6 miljard winst is. En dat was een maand geleden, op basis van een conservatieve schatting van 1,6 miljard verkochte vaccins. Pfizer hoopt inmiddels dit jaar 3 miljard vaccins af te zetten.

Ook anderen profiteren. De wereld telt negen nieuwe miljardairs dankzij de coronavaccins, becijferde non-profitorganisatie People’s Vaccine Alliance vorige week. Op nummer 1 en 3 van de lijst: de topmannen van Moderna. Op 2: de topman van BioNTech.

Zover had het nooit mogen komen, vindt Irene Schipper, farma-specialist bij Somo, een kenniscentrum dat multinationals in de gaten houdt. ‘De mRNA-techniek, waarop de vaccins van Pfizer en Moderna zijn gebaseerd, is een gepatenteerde uitvinding van universiteiten, gefinancierd met publiek geld. De exclusieve licenties zijn terechtgekomen bij wetenschappers die er hun eigen bedrijven mee zijn begonnen, BioNTech (waarmee Pfizer samenwerkt, red.) en Moderna. Er hadden voorwaarden op het gebied van toegankelijkheid en betaalbaarheid aan de licenties moeten worden gesteld, maar dat is niet gebeurd. Nu zitten we met de gebakken peren.’

Pfizer en Moderna zijn open over hun winstdoelstelling en wijzen op de investeringen die zij zelf hebben moeten doen om het vaccin te kunnen ontwikkelen. Pfizer heeft bijvoorbeeld al twee miljard geïnvesteerd. Maar, zegt Schipper, dan vergeet het bedrijf er altijd bij te vertellen dat BioNTech ook 375 miljoen euro subsidie kreeg van de Duitse overheid. Bovendien betaalden onder andere de Europese Unie en de Amerikaanse overheid gegarandeerd voor afname van de vaccins, ook als de ontwikkeling daarvan zou tegenvallen. Ook dat is een vorm van steun. ‘Je bedrijfsrisico is weg. Je hebt je spullen al verkocht.’

Ook de vaccins van AstraZeneca en het Janssen-vaccin (onder de vlag van Johnson & Johnson, een andere Amerikaanse farma-gigant) komen grotendeels voort uit publieke investeringen, zegt Schipper. Voor het Oxford-vaccin van AstraZeneca geldt dat zelfs voor 97 procent. Die bedrijven produceren het vaccin daarom vooralsnog zonder winstoogmerk.

The devil is in the detail’, zegt Schipper. ‘In het contract staat dat de farmaceuten gedurende de pandemie geen winst zullen maken. Maar we gaan straks naar herhaalvaccins.’

En dan zullen de farmaceuten – er is niemand die daaraan twijfelt – de prijzen verhogen. De hoogste financiële man van Pfizer kondigde al in februari onomwonden aan dat het dan afgelopen zal zijn met de ‘pandemische prijsstelling’.

Schipper: ‘Farmaceuten bepalen de prijs niet aan de hand van de productiekosten, maar kijken puur naar wat ze ervoor kunnen vragen.’

Al met al, zegt Schipper, zijn de vaccins met deze constructies niet de ‘publieke goederen’ waarvan Europese Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen aan het begin van de pandemie beloofde dat ze zouden zijn. ‘De ontwikkeling is betaald met publiek geld, de productie is voorgefinancierd met publiek geld, en ze worden aangekocht met publiek geld. In de contracten zijn de aansprakelijkheidsrisico’s ook nog eens weggenomen door overheden, dus als er iets misgaat, hoeven ze niet te betalen, en marketingkosten zijn niet nodig, want de markt is er al. Waarom is de winst dan opeens privaat geld?’

Omdat, zegt Marc Kaptein, medisch directeur van Pfizer Nederland, die winst de brandstof van de innovatie is, het wordt – deels – geïnvesteerd in nieuwe producten. En bovendien: de theorie mag dan met publiek geld zijn ontwikkeld, ‘de kosten om van de theorie een in de praktijk werkend vaccin te maken zijn by far het grootste en meest risicovol.’ En precies daarin investeerde Pfizer twee miljard euro, zonder enige overheidssubsidie.

Deze discussie laat precies zien dat er een verschil is tussen wat nu een verstandige besteding van maatschappelijke middelen is, en de discussie over hoe je in de toekomst het systeem van geneesmiddelenontwikkeling wilt vormgeven, zegt Matthijs Versteegh, directeur van het Institute for Medical Technology Assessment (iMTA) in Rotterdam. Zijn instituut denkt dagelijks na over hoeveel waarde een medicijn of medisch hulpmiddel toevoegt aan de maatschappij, in opdracht van zowel overheden als farmaceuten.

Versteegh: ‘De maatschappelijke waarde van vaccins is erg hoog, ook tegen de prijs die we er nu voor betalen. Het alternatief van lockdowns en gezondheidsverlies is veel kostbaarder. Daarom is het verstandig, zeker nu we met Europese inkoopmacht inkopen, de vaccins te blijven aanschaffen.’

Als je vindt dat de prijs nu alsnog te hoog is, dan zul je voor een volgende keer het onderliggende systeem moeten aanpassen. ‘Maar je kunt niet halverwege het spel de spelregels veranderen’, aldus Versteegh.

Verenigde Staten, Los Angeles, 23 februari: in de auto wachten om te worden ingeënt. 	 Beeld Mario Tama/Getty
Verenigde Staten, Los Angeles, 23 februari: in de auto wachten om te worden ingeënt.Beeld Mario Tama/Getty

Bezwaar 2: het winstbejag leidt tot een oneerlijke verdeling van vaccins

Vanaf het begin van deze crisis, schreef Pfizer-ceo Bourla in zijn LinkedIn-post, ‘was een eerlijke en billijke verdeling van de vaccins onze poolster’, het kompas waarop zijn bedrijf wilde varen. Daarom voerde Pfizer trapsgewijze prijzen in: rijke landen betalen nu zo’n 15 euro per vaccin, middeninkomenslanden de helft, lage-inkomenslanden betalen de kostprijs. Ook de Nederlandse Pfizer-baas Marc Kaptein laat geen misverstand bestaan over het doel van zijn bedrijf. ‘Van het succesvol helpen beteugelen van de wereldwijde pandemie worden wij pas echt vrolijk’, schreef hij onlangs in een opiniestuk in de Volkskrant.

Het probleem is dat de daden niet overeenkomen met de mooie woorden, zegt Wilbert Bannenberg, voorzitter van de stichting Farma ter Verantwoording en pleitbezorger voor wereldwijde toegang tot medicijnen en vaccins.

Moderna bijvoorbeeld, het duurste vaccin, leverde vooralsnog geen vaccins aan Covax, het vaccinatieprogramma van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Pfizer heeft 40 miljoen doses beloofd, waarvan het er tot nu toe 1,9 miljoen heeft geleverd – ongeveer net zo veel als het elke twee weken aan Nederland levert. Van de drie miljard doses die het bedrijf dit jaar hoopt te produceren, verkoopt het er ongeveer twee miljard aan hogeinkomenslanden. De rest gaat naar midden- en lageinkomenslanden.

Het gevolg is een oneerlijke verdeling over de wereld – de verhouding had immers andersom moeten zijn. ‘Het is de consequentie van het businessmodel’, zegt Bannenberg. ‘Als je zo veel mogelijk wilt verdienen, verkoop je het eerst aan de landen die zoveel mogelijk kunnen betalen. Als je de vaccins écht eerlijk wilt verdelen, moet je een plan hebben voor de gehele wereld. Pfizer laat het aan vaccinmakers in India, Rusland en China over om in de arme landen de vaccins te leveren.’

Klopt, zegt Kaptein, de verdeling is scheef. ‘Maar dat komt mede doordat India en Brazilië onze vaccins niet wilden hebben.’ India kwam steeds met nieuwe eisen op de proppen, en Brazilië heeft president Jair Bolsonaro, die lang überhaupt niets van vaccins wilde weten. Ook hikten arme landen tegen de lage bewaartemperatuur van -70 aan. Kaptein: ‘Daarom werken we aan een gevriesdroogde versie van ons vaccin die op koelkasttemperatuur gedistribueerd en bewaard kan worden. De scheve verdeling van dit moment wordt rechtgetrokken.’

Pfizer-ceo Bourla kondigde vorige week aan binnen 18 maanden twee miljard vaccins te zullen leveren aan lage- en middeninkomenslanden.

Laat het een belangrijke les uit de coronacrisis zijn, zegt iMTA-directeur Versteegh. ‘Het huidige systeem is niet gericht op zo veel mogelijk gezondheidswinst voor zo veel mogelijk mensen.’ De grote farmaceuten zijn niet de ontdekkers van de geneesmiddelen; zij kopen de kleine ontwikkelaars op om hun ontdekking op grote schaal te kunnen verkopen, tegen de hoogste bieder.

Zo is de basistechniek van het vaccin van Janssen oorspronkelijk uitgevonden in Leiden, en ontwikkeld door het bedrijf Crucell. Dat heeft nog verwoede pogingen gedaan om samen te werken met het RIVM, om in een geval van een pandemie snel hier vaccins te kunnen ontwikkelen. Toen dat niet lukte, is het bedrijf opgekocht door Johnson & Johnson.

‘Wat er nu gebeurt, is dat de laatste schakel in de keten – de farmaceut –, veel toegevoegde waarde claimt. Die farmaceut is de enige partij die de producten van geneesmiddelenuitvinders naar de mondiale markt kan brengen. Hij regelt daarvoor de kennis, het kapitaal en de registratie. Dat is wel degelijk toegevoegde waarde, maar niet zoveel als de farmaceuten claimen. Je kunt je afvragen of dat niet anders moet.’

Kleinere fabrikanten moeten, tegen voorwaarden op het gebied van prijs en toegankelijkheid, in staat worden gesteld hun ontdekkingen zelf naar de markt te brengen, zegt Versteegh. Want nu houden overheden en farmaceuten elkaar gevangen in een welles-nietesspelletje over hoe terecht de huidige hoge prijzen zijn, zonder dat de fundamenten van het ecosysteem van geneesmiddelen ontwikkeling worden aangepakt.

India, Bangalore, 24 mei: de kamer voor de covidvaccinatie. 	 Beeld Jagadeesh / EPA
India, Bangalore, 24 mei: de kamer voor de covidvaccinatie.Beeld Jagadeesh / EPA

Bezwaar 3: het winststreven staat verdere opschaling in de weg

De beste uitweg uit deze crisis, schreef Pfizer-directeur Kaptein in zijn opiniestuk, is de farmaceuten gewoon hun werk te laten doen. Zij hebben immers de meeste kennis van het ingewikkelde proces van vaccins produceren, van de juiste apparatuur, van de grondstoffen, van de 280 materialen afkomstig van 86 leveranciers uit 19 landen, die nodig zijn voor een coronaprik. In recordtijd wisten de farmaceuten complete productielijnen uit de grond te stampen die miljarden doses vaccin op basis van een totaal nieuwe techniek voortbrachten.

Bovendien: wat voorheen ondenkbaar was, is deze crisis mogelijk geworden. Concurrenten als Novartis, GlaxoSmithKline en Sanofi helpen – tegen een vergoeding uiteraard – Pfizer nu zo veel mogelijk vaccins te produceren. Alles om maar zo veel mogelijk prikken in armen te kunnen zetten en de pandemie zo snel mogelijk tot een kwade herinnering te degraderen.

Verder opschalen is onmogelijk, bezweert Pfizer. Niet zozeer vanwege productiefaciliteiten, maar vooral ook omdat de schaarse materialen die nodig zijn voor het vaccin al bijna niet meer te krijgen zijn. Met name de ‘complexe lipiden’, de speciale vetbolletjes die de nanopartikels van het vaccin de cellen in moeten transporteren, zijn schaars.

En dus, schreef Pfizer-ceo Bourla, is de steun van de Amerikaanse president Joe Biden voor het tijdelijk opzijzetten van patenten zodat meer fabrieken wereldwijd met de vaccins aan de slag kunnen, ook onzinnig. Er zal geen vaccin meer door gemaakt kunnen worden.

(En, zo schreef de Amerikaanse lobbyclub van farmaceuten in een intern document met argumenten om tegen het besluit het Biden te ageren, het afpakken van patenten maakt China sterker! Het kost Amerikaanse banen! Het is de doodsteek voor innovatie! En hadden we al gezegd dat het China sterker maakt! En Rusland ook! En o ja (helemaal op het eind), het helpt ook niet tegen de pandemie.)

Die argumenten willen er bij Bannenberg niet in. ‘Er zijn genoeg fabrieken die hebben aangegeven te willen bijspringen. In Israël, Canada, Bangladesh. Ook in Afrika, bijvoorbeeld in Rwanda, Senegal en Zuid-Afrika zouden we capaciteit kunnen opbouwen. Maar als je meer productielocaties hebt, neemt ook de concurrentie om de grondstoffen toe. Dan gaan de farmaceuten daar problemen mee krijgen en dat willen ze niet.’

Een patent-opschorting zal niet direct tot meer vaccins leiden, geeft ook Bannenberg toe. Met alleen patent heb je nog geen vaccin, daar is veel meer kennis- en kundeoverdracht voor nodig. ‘Werken de farmaceuten mee, dan moet het mogelijk zijn om binnen zes maanden een fabriek up and running te hebben. Zo niet, dan is het 9 tot 12 maanden prutsen.’ Maar voor de komende jaren zou dat wel degelijk verlichting kunnen brengen.

Dan is het niet meer nodig, riposteert Kaptein. ‘Aan het eind van het jaar, zo is de verwachting, hebben alle farmaceuten bij elkaar 11 miljard vaccins geproduceerd, genoeg om 70 procent van de wereldbevolking in te enten, en dus groepsimmuniteit te bereiken.’

‘Mijn indruk is’, zegt Bannenberg, ‘dat de farmaceuten nu doorhebben dat het mRNA-platform nog veel nieuwe toepassingen voor rijke landen kan hebben, bijvoorbeeld met een griepprik. Daarom willen ze dat de kennis en kunde niet al te wijd verspreid raakt. Want is het eenmaal op grote schaal gedeeld, dan ben je het monopolie kwijt, en dalen je winstkansen.’

Toch, zegt Bannenberg, is dat de enige manier om uit de pandemie te geraken. ‘Dat lukt alleen met wereldwijde samenwerking.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden