Op het tweede gezichtRoman Polanski

Aan het eind van zijn leven ontregelt Polanski de wereld zonder filmscript

Olaf Tempelman legt bekende buitenlanders op de sofa. Deze week: aan het eind van zijn leven ontwricht Roman Polanski de publieke opinie net zoals zijn cinematografie een filmzaal.

Beeld Javier Muñoz

Wie weleens films van Roman Polanski heeft gezien, weet dat die zwanger zijn van dreiging, en dat die dreiging zo ambivalent kan zijn dat zij velen ontregeld achterlaat. Komt die dreiging van buiten of van binnen? Ik herinner me een collectief ontwricht filmzaaltje na een vertoning van Le locataire, waarin Polanski zelf de Poolse huurder van een Parijs’ appartement speelt, de heer Trelkovski. Je kunt evengoed vinden dat die huurder door een boosaardige buitenwereld de afgrond wordt ingeduwd als dat die huurder zichzelf te gronde richt.

Polanski wordt dit jaar 87. Aan het eind van zijn leven ontregelt de regisseur de wereld zonder filmscript met de vraag of hij bedreiger of bedreigde is. Vorige week noopten ‘activisten die dreigden met een publieke lynchpartij’ hem weg te blijven van de César-uitreiking in Parijs. Zijn jongste film, J’accuse, over de 126 jaar geleden vals beschuldigde Alfred Dreyfus, was twaalf keer genomineerd, maar de regisseur wilde tijdens het festijn niet zélf als beschuldigde terechtstaan zodat ‘het irrationele nog eens onweersproken kan triomferen’. Toen J’accuse in de prijzen viel, liepen flink wat vrouwen de zaal uit. Buiten prijkten op spandoeken met J’accuse de naam Polanski en het woord violeur, verkrachter.

Het verschil tussen Polanski en zijn filmpersonages is dat hij nooit onder dreiging bezwijkt. Het Joodse jongetje dat in de Tweede Wereldoorlog hongerig over het Poolse platteland zwierf, ontpopte zich als groot cineast; de Poolse regisseur die werd klemgezet door de stalinistische autoriteiten week uit naar de vrije wereld; de Amerikaanse Pool die in 1969 in Londen hoorde dat zijn hoogzwangere echtgenote Sharon Tate door hippievrouwen uit de sekte van Charles Manson was vermoord, knakte niet maar bleef films maken. De Hollywood-celebrity die in 1978 de VS ontvluchtte uit vrees voor jaren celstraf in een verkrachtingszaak, zette zijn loopbaan succesvol voort in Frankrijk.

In een autobiografie met de toepasselijke titel Roman by Polanski belijdt de regisseur een forse afkeer van gepsychologiseer en verklaringen voor gedrag die in het verleden liggen, ook al is dat traumatisch verleden. Hij gaat slechts zover te stellen dat de moord op Sharon Tate hem losgeslagen maakte. Roman by Polanski verscheen decennia voor #MeToo. De auteur somt op hoeveel van zijn minnaressen uit de jaren zeventig jong of zeer jong waren. Natassja Kinski, die hij in 1979 castte in Tess, was in 1976 pas 15. Dat zijn omgang met het andere geslacht hardhandig kon zijn, valt ook te lezen bij Polanski. Faye Dunaway, vond hij, maakte het ernaar door op de set van Chinatown het bloed onder zijn nagels vandaan te halen.

Er zijn mensen die de oorsprong van de #MeToo-beweging al zien in het zevende jaar van de grenzenloze jaren zeventig, toen de moeder van Samantha Gailey, destijds 13, Polanski aanklaagde voor aanranding en hij een voorvluchtige werd van de Amerikaanse justitie. De zaak achtervolgde Polanski veertig jaar lang – veertig jaar waarin mannen wier carrière nu door #MeToo is beëindigd nergens voor hoefden te vrezen. Maar zelfs in 2020 heeft #MeToo de val van Polanski niet kunnen bewerkstelligen – net als in zijn films is er ‘iets’ dat zodanig ontregelt dat de publieke opinie haar tanden op hem stukbijt. Groot kunstenaarschap ontslaat geen verkrachter van strafvervolging, riepen ze buiten tijdens de César-uitreiking. ’s Werelds grootste nog levende regisseur, overlevende van Hitler, Stalin en Charles Manson, mag niet eindigen op ‘een neofeministisch showproces’, riepen ze binnen. Wie terughoudend is met oordelen, kan zich voelen als na het zien Repulsion, oncomfortabel.

MEER OP HET TWEEDE GEZICHT

Velen gaven geen cent meer voor Joe Bidens kansen op de Democratische presidentsnominatie, maar sinds afgelopen dinsdag, Super Tuesday, is Biden terug in de race, met dank aan het establishment van zijn partij. In Op het Tweede Gezicht werd geconcludeerd dat Biden vier jaar geleden vele malen kansrijker was geweest tegen Donald Trump. Helaas was hij toen geen kandidaat.

Bidens rivaal voor de Democratische presidentsnominatie, Bernie Sanders, lag ook al op de sofa. Nog niet zo lang geleden zou een bijna 80-jarige die zich openlijk socialist noemt in de Verenigde Staten volstrekt kansloos zijn in de race om het presidentschap. We leven in tijden die de Chinezen ‘interessant’ noemen. In zulke tijden weten zelfs opiniepeilers en politieke marketingbureaus niet wat ons overkomt. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden