Aan het eind van de metrolijn zie je geen 'Zweed'

Van rijke voorstad naar grauw beton: de blauwe metrolijn van Stockholm symboliseert de kloof in de Zweedse samenleving. Aan de ene kant wonen de mensen die het onverantwoord vinden de problemen te benadrukken, aan de andere kant 'heeft de politieke islam zich genesteld'.

Zweden rouwen in Stockholm na de aanslag van vrijdag. Beeld Hollandse Hoogte
Zweden rouwen in Stockholm na de aanslag van vrijdag.Beeld Hollandse Hoogte

Richard Allvèn (52) is een van de duizenden mensen die dit weekend een bloem neerlegden voor de slachtoffers van de terreuraanslag in Stockholm. Een roze roos. Hij wil zijn bloem toevoegen aan de bloemeneiland, een van de vele, op de Drottningatan. Op het moment dat Allvèn het cellofaantje van zijn roos af peutert, is het nog geen etmaal geleden dat een 39-jarige vluchteling uit Oezbekistan op de straat voor hem vier mensen doodreed.

De grote man knielt. Even is alleen het ongeduldige geknisper van het cellofaantje te horen, dan barst hij uit: 'Javla islam!' Neukende islam - letterlijk. De politievrouw spitst haar oren, zegt wat in haar walki-talki. De andere rouwenden wijken meewarig uiteen als Richard Allvén mompelend het hazenpad kiest. De roos blijft op het asfalt liggen.

'Het werd me te veel. Ik werd zo kwaad.' 100 meter verder doet Allven een knoopje van zijn geruite overhemd open. Hij spreekt zichzelf toe als een ervaren sociaal werker: 'Rustig. Ademen.' In het dagelijks leven geeft Allvèn ict-cursussen aan ouderen. Een politieman houdt hem in de gaten. Zijn wangen gloeien door zijn baardhaar heen.

Taboe

'Ik kwam om de slachtoffers te herdenken, net als alle anderen. Ik werd zo boos omdat niemand de dader benoemt.' De dader, dat is volgens Allvèn 'eenduidig de onderdrukkende religie die islam heet. Maar in dit land is dat voor politieke partijen nog steeds een taboe, ook na zoveel aanslagen in Europa.'

De politieke islam, meent Allvèn, heeft zich in de buitenwijken van Stockholm genesteld. Om dat te zien hoef je volgens Allvèn vanaf het Centraal Station, vlak bij de Drottninggatan, alleen de blauwe metrolijn te nemen. Hij neemt die straks ook, naar zijn huis in de voorstad Rissne. Volg je die lijn verder, dan kom je eerst in Rinkeby, in mei 2013 het decor van de Zwedens 'voorstadrellen'. Boze migrantenjongeren staken auto's in brand. Het duurde dagen voor de politie de situatie onder controle had. Ook toen al was Richard Allvèn bang. En dat was voordat Zweden in 2015 in een jaar 163 duizend vluchtelingen uit voornamelijk Irak en Syrië opnam.

Richard Allvèn over Duvbo: 'Daar wonen de mensen die wegkijken.' Beeld Sterre Lindhout
Richard Allvèn over Duvbo: 'Daar wonen de mensen die wegkijken.'Beeld Sterre Lindhout

Van Rinkeby is het een station verder tot Hjulsta, de voorstad waar de verdachte Oezbeek staat ingeschreven. Hjullsta is het einde van de blauwe metrolijn. Allvèn vat die twee voorsteden samen met de woorden 'islam en criminaliteit.' Rissne, waar Allvèn woont met zijn vrouw, is nu een 'prettig gemengde wijk.' 'Maar we zijn bang dat het afglijdt tot het niveau van Hjulsta.' Hij wil niet in een getto wonen.

Maar in Duvbo, een metrohalte verder de andere kant op, richting het centrum van Stockholm, wil Allvèn ook niet wonen. Al zijn de huizen daar nog zo mooi: vrijstaand, rood, babyblauw of lamplichtgeel, het Zweden uit de toeristenbrochures. 'Daar wonen de mensen die wegkijken, net als de meeste kranten en televisiestations. '

Tekst gaat verder onder kaart.

Grauw beton

Ontkent Zweden zijn immigrantenprobleem? Dit kan overal gebeuren, zeggen de meeste mensen die zaterdagmiddag En inderdaad: Moskou, Londen, Istanbul, Berlijn. Het kàn ook overal gebeuren.

Verder wil Stockholm het weekend na de aanslag ook vooral verder leven, gewoon verder leven. Op zondag is het Ahlens-filiaal weer open. Op artikelen met rookschade krijg je korting. De sociaaldemocratische premier Stefan Löfven geeft het goede voorbeeld door rustig rond de bloemenzee in de Drottninggatan te wandelen en onderweg praatjes te maken met de bevolking.

In Hjulsta heeft hij nog nooit zo rondgelopen, denkt Dara Ismaeel (29). Zeker weten doet ze dat niet, trouwens, maar het lijkt haar sterk. 'Je ziet hier nooit een Zweed.' De reputatie van Hjulsta, zegt ze, is zelfs zo slecht dat een klasgenoot van haar verpleegstersopleiding haar vorig jaar niet 's avonds thuis af durfde te zetten. Bang dat z'n Volvo werd gestolen. Ze grinnikt.

Wie in Hjulsta, vanuit het centrum een dik half uur met de metro, boven de grond komt, wordt begroet door grauw beton, hangjongeren, en groepjes gelovige moslims met broeken tot boven de enkels. Zo nu en dan waagt een dikke meeuw vanaf een lantaarnpaal een duikvlucht naar het afval op straat.

Dara Ismaeel Beeld Sterre Lindhout
Dara IsmaeelBeeld Sterre Lindhout

Dara, geboren in Iraaks Koerdistan, zit op het stoepje voor haar flat met een tang spijkers uit splinterige planken te wrikken. De planken dienden als verpakking van de nieuwe ramen die de hele buurt hier laatst kreeg. Ze maakt er bloembakken van. 'Een beetje lente kan hier geen kwaad.'

Dat 'de terrorist' uit haar buurt komt verbaast Ismaeel niet. 'Je ziet hier de afgelopen drie, vier jaar steeds meer mannen zonder gezinnen intrekken. Die gaan naar de moskee of ze hangen in de cafetaria rond. Ze dealen, ze stelen.' Vorig jaar is de laptop van Ismaeels man gestolen uit de slaapkamer. 'En zie je hier politie? Of camera's? Er is hier helemaal niks.' Zolang dat niet verandert, worden hier meer terroristen gekweekt.

Aanscherping

Op de vraag of Zweden zijn migrantenprobleem negeert, kun je alleen een normatief antwoord geven, zegt politicoloog Jonas Hinnfors van de universiteit van Göteborg. En dat doet hij als wetenschapper liever niet. 'Vraag je het aan de rechts-populistische Sverigedemokraterna (SD) dan zullen ze dat van harte beamen. Hun mantra is dat Zweden zoveel vluchtelingen heeft opgenomen dat onze cultuur in gevaar is, dat het typisch Zweedse dreigt uit te sterven.' De andere partijen, zegt Hinnfors, zijn heel voorzichtig met dat soort uitspraken, echt heel voorzichtig. Hij zegt niet dat ze te voorzichtig zijn, maar wel heel vaak heel voorzichtig.

Maar dat betekent volgens Hinnfors niet dat de huidige roodgroene regering niets doet aan de problemem met immigranten. 'Ze doen meer dan ooit.' Zo steken ze het dit jaar nog 75 miljoen extra in de politie, specifiek om misdaden en geweld door jongerengangs tegen te gaan. Hinnfors herinnert eraan dat het ook deze regering was die in het najaar van 2015 een drastische aanscherping van de asiel- en immigratiewetgeving voorstelde, waarmee het parlement in grote meerderheid akkoord ging. Sindsdien is het aantal vluchtelingen dat in Zweden binnenkomt gedecimeerd.

Maar het meest tekenende voorbeeld van een veranderend politiek klimaat is volgens de politicoloog een beslissing die de Groene Partij vorig jaar nam: die onthief een van haar medewerkers uit zijn functie omdat hij als moslim weigerde een vrouw de hand te schudden. 'Dat was tot voor kort ondenkbaar in Zweden.'

Wel aanpakken maar niet benoemen? Is dat de Zweedse manier? Het mechanisme duikt in elk geval op in een een groot langdurig bevolkingsonderzoek van de universiteit van Götheborg, Swedish Trends. Zo is de stelling dat Zweden 'zo min mogelijk asielzoekers moet binnenlaten' tussen 1994 en 2016 een stuk minder populair geworden. De Willkommenscultuur staat statistisch dus nog overeind, in Zweden. Wel blijkt uit hetzelfde onderzoek dat de Zweden de afgelopen jaren veel meer waarde zijn gaan hechten aan veiligheid op straat, dat een veel groter deel van de bevolking meer politie wil. Zweden wil in stilte veranderen.

Het is toch onverantwoord om de problemen allemaal zo te benadrukken. Dat zeggen ook verschillende mensen aan de recreatieplas in de rijke voorstad Duvbo. In de tuinen van vrijstaande ansichtkaarthuizen wappert fier de blauwgele vlag - met vlagvertoon hebben de Zweden, hoe progressief ook, nooit enig probleem. Van vragen over immigranten raken de mensen hier, veelal in oogverblindend neon hardloopgoed gehuld, geïrriteerd. Een jonge moeder, die niet met haar naam in de krant wil, vindt het zelfs ronduit oneerbiedig over dit thema te spreken een dag na de aanslag. 'Alsof de vluchtelingen daar iets aan kunnen doen.'

IS-sympathieën

Een 39-jarige Oezbeek wordt verdacht van de aanslag met een vrachtwagen in Stockholm. Hij stond bij de politie bekend als IS-sympathisant.

Inclusiviteit

Anni (33) en haar zus Josefine (35) drinken cappuchino's op een bankje aan de waterkant en zeggen dat wat hen betreft 'vluchtelingen in Zweden heel erg welkom zijn.' Als de integratie in het verleden lukte, waarom dan nu niet? Ja, ze kennen Rinkeby en Hjulsta - maar dat is niet de enige realiteit, zeggen ze. De kracht van Zweden is de 'inclusiviteit', vindt jongere zus Anni, met haar wapperende roze haren. Inclusiviteit, een woord dat op zondagmiddag ook bij de grote herdenking in de binnenstad valt. 'Wij Zweden moeten ons niet uit elkaar laten spelen.' Anni en Josefine zijn bang dat de rechtse Zwedendemocraten van de terreuraanslag zullen profiteren. Ze vrezen dat de partij het inclusieve democratische Zweden kapot zal maken.

En precies die angst delen de zusjes met Richard Allvèn. De man die op de plaats van de aanslag zijn woede op de islam niet kon onderdrukken, zou nooit op de Zwedendemocraten stemmen, zegt hij. 'Omdat ik trots ben op dit democratische en sociale Zweden. Ik wil het niet kwijt.' Maar hij hoopt dat de gevestigde politieke orde harder op zal treden tegen de politieke islam. En dan vertelt Richard Allvèn wat hij laatst in een opwelling gedaan heeft: hij heeft een koran gekocht. Tweedehands op een rommelmarkt - dat wel.

Vrijstaande huizen in Duvbo. Beeld Sterre Lindhout
Vrijstaande huizen in Duvbo.Beeld Sterre Lindhout
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden