'Aan de school zelf ligt het nooit'

Kinderen moeten meer zeggenschap krijgen over het beleid van hun school, vindt HENK VAN DER WEIJDEN. De onderwijsinspecteur promoveerde vrijdag op het proefschrift Leren Samenleven....

XANDRA VAN GELDER

SCHOLEN verzaken hun pedagogische plichten. Dat zegt Henk van der Weijden, die in Utrecht promoveert op het proefschrift Leren Samenleven. Van der Weijden is in het dagelijks leven onderwijsinspecteur. Hij oordeelt hard over het democratisch gehalte van de scholen. 'Op veel scholen heerst een bevelshuishouding. De leraar zegt: dít wil ik, dít gaan we doen en ík weet hoe de wereld in elkaar zit.'

Van der Weijden was ooit werkzaam op de Werkplaats Kindergemeenschap in Bilthoven, een vernieuwende school die voor de oorlog werd opgericht door de vredesactivist Kees Boeke. Op die school raakte Van der Weijden gegrepen door de gedachte dat je kinderen zeggenschap kunt geven over het beleid van de school. Eigenlijk hoopt hij dat alle scholen volgens Boeke's sociocratisch model worden ingericht.

Sociocratie is de term voor een organisatie die is opgebouwd uit kringen. Elke kring vaardigt twee mensen af die deelnemen aan een hogere kring. Op een sociocratische school is elke klas een kring, en in de klas kunnen kinderen meepraten over de aanschaf van bijvoorbeeld een nieuwe lesmethode. In de schoolkring zitten alle leerkrachten, uit elke groep een leerling en de directie.

Op scholen waar is geëxperimenteerd met inspraak van leerlingen, bleken kinderen een zinnige inbreng te hebben. De computers, klagen ze, worden bijna nooit gerepareerd als ze stuk zijn. De kring spreekt af dat de computers sneller worden gemaakt. Een ander punt is het verbod petten te dragen. De kinderen zien daar de zin niet van in, vooral niet omdat islamitische meisjes wel een hoofddoek mogen omdoen. En de juf blijkt, na enige discussie, toch niet zo'n hekel aan petten te hebben dat ze de jongens hun hoofddeksel wil onthouden.

De leerlingen, geïnterviewd in het proefschrift van Van der Weijden, zijn enthousiast. 'Ik wil wel elke dag een vergadering', zegt Bianca van negen. 'Nu is het een spelletje. Op school kun je niet altijd praten. Sommige regels wil ik wel veranderen.' Sascha, ook negen, vindt het raar dat ze thuis wel over de regels mag praten, 'over hoe laat je naar bed gaat enzo', maar op school niet.

Dat is volgens Van der Weijden precies waar het mis gaat. 'De samenleving is veranderd, het gezin is veranderd van een bevelshuishouding in een onderhandelingshuishouding. Daar wordt met kinderen onderhandeld op een gelijkwaardige manier. Alleen de school is al die jaren hetzelfde gebleven. Dat kan niet. In de wet is zelfs vastgelegd dat de basisschool kinderen moet leren te leven in een multiculturele samenleving. Dan moet de school leerlingen ook écht leren hoe ze respectvol met elkaar omgaan.'

Van der Weijden windt zich op over al die mensen die klagen over criminaliteit en ontsporing van de jeugd. 'Die praten altijd maar over respect en tolerantie, maar dat zijn holle kreten als je kinderen niet bij de hand neemt en ze laat voelen wat die begrippen inhouden.

'Respect voor elkaar moet je leren. Dat kun je alleen voelen als je verantwoordelijkheid krijgt en in situaties komt waar je leert dat je de ander kunt overtuigen op grond van goede argumenten. De basisschool is daarvoor de ideale plek omdat je daar, veel meer dan in een gezin, in aanraking komt met andersdenkenden. De huidige samenleving heeft voor kinderen een eigen jeugdland gecreëerd, maar we zijn vergeten de jongeren verantwoordelijkheid te geven.'

Op geen enkele school in Nederland is de sociocratie ingevoerd, hoewel Van der Weijden scholen kent waar ze met delen van zijn ideeën werken. In zijn proefschrift - en een populaire uitgave voor scholen en leerkrachten - onderzoekt hij hoe een school de sociocratie moet invoeren.

Leerkrachten die hij voor zijn dissertatie heeft geïnterviewd, zien er weinig in: te ingewikkeld, te veel werk en te weinig voorzieningen. Als Van der Weijden één ding niet wil, is het het opleggen van regels van bovenaf. 'Dat zag je met de middenschool en dat zie je nu weer met de invoering van het studiehuis. Onderwijsvernieuwingen werken alleen als je mensen op basis van argumenten kunt overtuigen. Anders verandert er niets.'

Hoewel hij een groot liefhebber is van argumenteren en debatteren, bevat zijn proefschrift één opmerkelijk strenge stelling. Hij wil basisscholen die nog gewoon klassikaal lesgeven, en waar kinderen blijven zitten geen overheidsgeld meer geven. Het traditionele onderwijs waarbij de meester alle kinderen gelijk behandelt en geen oog heeft voor verschillen tussen leerlingen is volgens Van der Weijden bij de invoering van de basisschool, dertien jaar geleden, verboden.

'Toch gebeurt het nog op 90 procent van de scholen. Als je pretendeert dat je onderwijs geeft voor alle kinderen, moet je niet lesgeven alsof er één gemiddeld kind bestaat. Als scholen vertikken te kijken naar individuele kinderen, moeten ze het maar voelen door het afpakken van hun centen. Scholen zijn er meesters in om alles ter discussie te stellen, behalve hun eigen systeem. Als een kind het niet goed doet op school, ligt het altijd aan dat kind of zijn ouders. Ik heb nog nooit een school horen zeggen dat hun aanpak niet deugt.'

Xandra van Gelder

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden