A is geen aapje, maar een koetje

Elke taal zijn eigen alfabet. Over dat soort wetmatigheden denk je nooit zo na, tot je leest dat de Romeinen de z niet nodig hadden en hem daarom naar het eind verbanden, dat het Scandinavische taalgebied behoefte heeft aan samentrekkingen of accenten - , - om een klank te verbeelden,...

Over instrumenten denk je inderdaad niet na, die zijn er gewoon. Het is daarom een opmerkelijk initiatief van museum Scryption in Tilburg, de herkomst van het alfabet eens te belichten. Zodat we weten waar we dag in dag uit mee werken. De titel alleen al is prikkelend: A is een koetje, want heel Nederland is juist opgegroeid in de veronderstelling dat a een aapje is. (Hoewel: voor een jonge generatie moet dat getekende alfabet van Rie Cramer inmiddels net zo onbekend zijn als de avonturen van Ot en Sien.)

Bij de entree van de expositie hangt een Franse koeiekop, omdat bij opgezette Nederlandse koeien steevast de horens worden afgezaagd. En juist uit die - gestileerde - horens en kop is de A voortgekomen. De A heeft een klassieke reis gemaakt naar de Westeuropese contreien, geboren in het Midden-Oosten, verder gekneed door de Grieken, bijgedraaid door de Romeinen die hem zijn definitieve vorm gaven. De minusculen - kleine letters, door grafici onderkast genoemd - zijn als schrijfletter vooral door kloosterlingen in de middeleeuwen uitgewerkt.

Niet het hele schrift is uit het oosten tot ons gekomen. De W is waarschijnlijk uitgevonden in Ierse of Engelse kloosters - en heeft tot op heden nog altijd niet Zweden bereikt -, de Romeinen bedachten zelf de G omdat ze een 'zachte K' nodig hadden, en de V en de U zijn weer afgeleid uit de F die bij de Feniciërs stond voor 'tentharing'.

Dat is trouwens een veel voorkomende betekenis van een letter: namelijk om een stuk gereedschap, een voorwerp of iets uit de menselijke omgeving aan te duiden. Dat de O synoniem is voor het oog, de M voor water en de H voor hek, dat ligt voor de hand. Maar wie weet dat de K, die zijn oorsprong heeft in het oude Egypte, een religieuze betekenis heeft, namelijk als voertuig voor de mens in het hiernamaals?

Griekenland blijkt een keerpunt te zijn in het abc-verkeer: niet alleen veranderden de Grieken geleidelijk van schrijfrichting (ze schakelden rond 500 voor Christus om van links naar rechts), ze draaiden daarbij ook de letters om. De Grieken kerfden hun letters in steen, vandaar de scherpe geometrische vorm, de Romeinen hadden papier, inkt en penselen tot hun beschikking, zodat er een handschrift ontstond. Het hoekige alfabet van de Grieken werd door de Romeinen afgerond. Er groeide een alfabet uit van 23 letters, waarbij zich later nog de U, de W en de J zouden voegen.

In het Scryption volgen we de route van 'onze letters', zien we hoe ze dank zij de boekdrukkunst een vast stramien kregen, en hoe ze uiteindelijk in deze eeuw in handen vielen van krantenmakers en grafisch ontwerpers. Toen de Londense Times in de jaren dertig een kleine maar leesbare kranteletter nodig had, werd er teruggegrepen op een lettertype van Stanley Morison uit 1908 die enigszins bijgewerkt de geschiedenis inging als de Times Roman. Niet lang daarna verhief menige krant deze letter tot broodletter. Op het experimentele vlak waren het Wim Crouwel en Jurriaan Schrofer die in Nederland knutselden aan de typografie, en ieder op eigen wijze een 'computer-alfabet' lanceerden.

Maar essentiëler voor de 20ste eeuw is dat er een schreefloze letter zijn intrede deed, de Univers van de Zwitserse ontwerper Adrian Frutiger. Als één letter het straatbeeld bepaalt, is het wel deze standaardletter: zij komt voor op NS-stations, was lange tijd heer en meester bij de PTT en in ander (semi)-overheidsdrukwerk.

Liefhebbers krijgen maar niet genoeg van alles wat met schrift te maken heeft - en in dit opzicht is de educatieve expositie in het Scryption een aanwinst -, maar helaas is 'A is een koetje' wat schraal uitgewerkt. Illustratief materiaal is - een kleitablet, een stempel, of wat boekwerkjes uitgezonderd - nauwelijks voorhanden, of op een geforceerde manier toegevoegd.

Een tag van een Italiaanse graffiti-artiest en grabbelzakjes om letters te voelen? Nee, dan liever de revoluties in de dagbladtypografie (Trouw, The Guardian, voor mijn part Algemeen Dagblad) en graag ook meer inzicht in de computertoepassingen. Maar het was dan ook bedoeld als retrospectief, waar vooral scholen hun voordeel mee kunnen doen.

Jaap Huisman

A is een koetje, tot en met 18 juni in het Scryption Tilburg Spoorlaan 434a.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden