92 JAAR OPTIMIST

George W. Bush, die donderdag zijn tweede inauguratie beleeft, doet het verre van geweldig, vindt de econoom Milton Friedman. 'Maar het alternatief zou veel erger zijn geweest.'..

President George W. Bush begint komende donderdag aan zijn tweede termijn en dat doet Milton Friedman goed. 'Het lijkt me duidelijk dat dit het beste voor Amerika is', zegt de 92-jarige econoom. In de ogen van progressieven aller landen was Friedman decennialang de duivel in eigen persoon. Dat is hij nog steeds voor antiglobalisten en critici van de ongebreidelde martkwerking en andere neoliberale uitgangspunten. Zijn steun voor de Republikeinse president hoeft dus niet te verbazen.

'Ho, ho', gebaart Friedman. Zo logisch is dat niet. Want de conclusie dat links Friedman haat, waaruit volgt dat hij rechts is, berust enkel op een aanname, stelt de vader van de vrije-marktfilosofie. En aan aannames heeft een wetenschapper pur sang natuurlijk geen boodschap.

Hij legt geduldig uit, als de docent die hij lange tijd was. 'Kijk, het is geen paradijs. De prestaties van de heer Bush geven een gemengd beeld. De Irak-oorlog was een gigantische fout. De overheidsuitgaven zijn te veel gestegen. Daardoor is het begrotingstekort de pan uitgerezen.'

Friedman zucht: 'Hoe kan een goede Republikein vasthouden aan de landbouwsubsidies? Europa is wat dit betreft even erg, maar wij hoeven niet even erg als Europa te zijn. Hoe kan Bush de staalindustrie blijven beschermen met importtarieven? De groei van de uitgaven is ten dele een reflectie van slecht beleid.'

Nee, enthousiast is de Nobelprijswinnaar uit 1976 niet over de eerste Republikein die na Ronald Reagan werd herkozen tot president. Friedman herhaalt vier keer dat hij dolgelukkig is met de belastingverlagingen van Bush. Maar vooral is hij een aanhanger van de twee-kwaden-theorie. Veelvuldig verkondigt hij dat de wereld nu eenmaal verre van perfect is, en dat het ons menselijk lot is om dan maar te kiezen voor de minst slechte oplossing.

'Bush is niet ideaal, maar het alternatief zou veel erger zijn. Stel je voor dat Kerry was gekozen. Hij zou waarschijnlijk de Europese kant zijn opgegaan, zo noem ik dat. Meer overheidsbemoeienis, een vorm van socialisme.'

Wisselkoersen De vraag wat Friedman eigenlijk is – conservatief, Republikein, liberaal, of simpelweg denker – is ook voor hemzelf niet eenvoudig te beantwoorden. Een groot deel van vooral zijn vroege werk was apolitiek. Hij pleitte voor vrije, zwevende wisselkoersen. Hij gaf de monetaire theorie een wending met zijn boek A Monetary History of the United States.

Tegelijkertijd ontstond de zogenoemde Chicago School, naar de University of Chicago, waar Friedman de geestelijk leider en spin in het web was. Friedrich von Hayek was een ander bekend lid. Daar werden de zegeningen van de vrije markt onophoudelijk gepredikt en durfde Friedman de grote econoom Maynard Keynes van repliek te dienen in zijn magnum opus: A Theory of the Consumption Function.

Dat was een puur economische, en omstreden, reactie op de grote Keynes. Maar Keynes was wel een sociale denker, die in het steeds linksere Europa na de Tweede Wereldoorlog opgeld deed. Het werd duidelijk dat Friedman zich ook in politiek opzicht luidruchtig tegen de idee van een grote, zorgzame overheid keerde.

Nu, vergevorderd in een lang leven vol politiek en ideologisch activisme, moet Friedman nog steeds diep nadenken over die lastige vraag naar zijn ware politieke aard. Hij wil er eigenlijk geen antwoord op geven. Maar wie geen genoegen neemt met het antwoord onafhankelijk, krijgt te horen: Eens kijken. 'Ik ben filosofisch gezien een libertarian, maar geen lid van de Libertarian Party. Die club is piepklein, te verwaarlozen in de VS, en wordt bovendien rampzalig slecht geleid.' De Amerikaanse libertarians mikken op volledige maatschappelijke vrijheid en een zo klein mogelijke overheid.'

Friedman heeft daarmee de definitie van zijn politieke wezen te pakken. 'Ik ben een Republikein met een hoofdletter R, en een libertarian met een kleine l.' Die vrijheidsdrang zit in de familie, voegt hij toe. 'Mijn zoon is radicaal, die wil de overheid afschaffen. Volledige vrijheid, anarchie.' Om zijn mond speelt een glimlach. 'Dat lijkt mij geen goed idee'.

Moralistisch De Republikeinse Partij kan zich nog steeds vinden in Friedmans vrije-marktfilosofie: 'Soms belt het economische team van Bush wel eens.' Maar de partij is zeker onder Bush II ook moralistisch van aard. De grote overheid is in Republikeinse ogen wel degelijk aanvaardbaar als het bijvoorbeeld gaat om de zogenoemde oorlogen tegen terreur, drugs en algemeen ethisch verval.

De econoom botst vanuit zijn puur liberale denken op politiek gebied dan ook hard met partijgenoten, zeker als het over drugs en homoseksualiteit gaat. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, bepleit Friedman de legalisering van alle drugs, soft en hard. 'Laat de markt het toch doen! Niets heeft het land meer schade berokkend dan algehele verboden, of het nu van alcohol is in de jaren twintig, of van marihuana, heroïne, wat dan ook. Een verbod stimuleert corruptie en ondermijnt de wetshandhaving.'

Die mening valt goed in San Francisco, Amerika's meest linkse stad. Bovendien is de San Francisco Bay Area een homo-mekka. En met gays heeft Friedman, in tegenstelling tot miljoenen Bush-getrouwen die op 2 november 2004 ook tegen het homohuwelijk stemden, geen enkel probleem. Friedman komt op de politiek bijzonder gevoelige kwestie van homorechten na een vraag over de religiositeit van de president. 'Verregaande overheidsbemoeienis van de regering-Bush wordt geregeld verdegen. digd vanuit een gelovig perspectief. Bidden op school, geld voor religieuze sociale instellingen en Amerika als Gods natie – allemaal oké in de naam van God.'

'De vraag is: wat is erger. Prochristelijk zijn, of anti-religieus? Ikzelf ben agnostisch, joods van origine, maar niet actief. Maar het is een lastige vraag. Wat zoek je in een president? Tolerantie, denk ik. Bush heeft in mijn ogen veel tolerantie getoond. Ik weet van geen enkele intolerante maatregel die op geloof steunt.'

De opmerking dat de homogemeenschap in San Francisco daar mogelijk wat anders over denkt, verrast de econoom. 'Ja, dat is misschien wel zo. Ik ben in die zin pro-homo. Er is geen enkele rechtvaardiging om homo's anders te behandelen. Maar de meerderheid van de Amerikanen denkt daar anders over.'

Gezien zijn dubbelhartige verhouding met de partij, klopt het dat Friedman zich met zijn vrouw Rose altijd aan de randen van de electorale politiek heeft opgesteld. Hij adviseerde presidenten Nixon en Reagan en was altijd bereid mee te denken; over inflatiebeperking, financieel-economisch beleid, wereldhandel, of de afschaffing van de dienstplicht. Maar zelf op de kieslijst? 'Nooit'. 'Je kunt alleen succes boeken als je bereid bent om mee te waaien met de wind. Zoals een vriend van me zei: als 95 procent van het volk in geesten gelooft, kun je als president dan tegen geesten zijn?'

Dat kan zo zijn, maar de politieke controverse heeft hij nooit geschuwd. In 1975 bezocht hij Chili en ontmoette Augusto Pinochet, de generaal die toen net door een coup aan de macht was gekomen. Friedman gaf lezingen in het land dat voor progressieven in Amerika en Europa absoluut taboe was. Ladingen kritiek waren zijn deel. Friedman doet er laconiek over. 'Mij is grote verantwoordelijkheid gegeven voor het feitelijk besturen van Chili. Het idee dat ik Chili kon besturen vanuit mijn kantoor in Chicago – ik wist niet of ik geïrriteerd of geamuseerd moest zijn.'

Zoals gebruikelijk komt hij met een omweggetje bij zijn punt terecht. 'In 1980 was ik in China en gaf onder overheidstoezicht lezingen over inflatie. Toen ik eerder in Chili dezelfde lezingen gaf, demonstreerden massa's mensen tegen mij. Waarom geen protesten toen ik naar een veel totalitairder land ging? Dat was een dubbele standaard.'

Pinochet Ongevraagd wil Friedman zich wel weer eens storten op Chili's recente verleden, weer actueel sinds de Chilenen eind vorig jaar besloten om Pinochet alsnog te berechten. 'Chili had een ziekte: inflatie. Die was veroorzaakt door het beleid van president Allende. (Pinochets democratische gekozen voorganger, red.) Ik was uitgenodigd, niet door de overheid maar door een particuliere bank. Ik gaf lezingen, vooral over de vraag hoe je de inflatie kan beteugelen.'

'Het was een positieve ontwikkeling dat Pinochet de ruimte kreeg. Allende was op weg om van Chili een nieuwe Cuba te maken.' Wil hij soms zeggen dat een militaire coup soms acceptabel is?

'Als je een keuze tussen twee kwaden hebt, blijf je over met een kwaad. Het alternatief voor de coup was dat Allende zijn gang kon gaan. Een coup was politiek populair. De wetgevende macht nodigde het leger uit. Het omverwerpen van Allende maakte de latere beweging naar politieke vrijheid mogelijk. Een noodzakelijk kwaad dus.'

Het doel van vrijheid heiligde de moorddadige middelen. Friedman is dus een realist, zegt hij zelf. Ook wat betreft een ander politiek speerpunt van Bush legt hij realiteitszin aan de dag. De econoom zou de social security (de Amerikaanse AOW) het liefst afgeschaft zien. 'We hoeven niet utopisch te doen. Social security is populair en je komt er niet vanaf. Wat moeten we eraan doen? Het lijkt me duidelijk: privatiseren. Het is al erg genoeg dat de overheid oplegt om x procent van je inkomen opzij te zetten. Het is nog erger dat de overheid het monopolie heeft op de verdeling van het geld.'

Het wantrouwen jegens de overheid, soms grenzend aan haat, roept de vraag op of hij het landsbestuur beschouwt als een inherent slechte of gevaarlijke entititeit. 'De aard van overheidsingrijpen in de economische sfeer is vrijwel zeker negatief. De functie van de overheid is het beschermen van privé-rechten. Eigendom. Eerlijke rechtspraak bieden. Maar elke keer dat een overheid meer tracht te doen, is de kans groter dat ze meer kwaad doet dan goed. Maar ja, de argumentatie dat je de zaken beter op zijn beloop kunt laten, is een complexe redenering.'

'Het belang van een indivu, staat vaak haaks op het belang van de gemeenschap. Ik gebruik vaak het voorbeeld van de suikerquota. Door die quota kost suiker hier ongeveer twee keer zoveel als wereldwijd. Denk je nu in hoeveel suiker één persoon gebruikt? Is het in het belang van die ene persoon om naar Washington te gaan, en te lobbyen tegen de suikerquota's? Voor de producenten staat er veel op het spel, zij zijn gedreven om wel degelijk te lobbyen om de quota te behouden. Zij beïnvloeden onvermijdelijk het beleid.'

Heeft een overheid dan geen enkele rol voor de gemeenschap, voor de minder bedeelden? 'De samenleving heeft een verantwoordelijkheid. De overheid? Dat is de vraag. In Capitalism and Freedom stel ik dat een minimuminkomen, gekoppeld aan een negatieve inkomensbelasting, de minst slechte vorm is van een veiligheidsnet. Die negatieve belasting betekent: als het inkomen boven een bepaald niveau komt, pakt de overheid een fractie in belastinAls je inkomen onder dat niveau komt, betaalt de overheid een deel van het verschil. Als je een belastingvrij inkomen stelt op tienduizend dollar, je inkomen nul is en er een tarief van 40 procent is, dan krijg je vierduizend dollar.'

Dat blijft een herverdeling van welvaart, waar Friedman onophoudelijk tegen heeft gestreden. 'Dat is waar. Het ideale arrangement is private liefdadigheid. Ik denk dat mensen zich individueel verantwoordelijk voelen en dat private liefdadigheid het beter zou doen. Maar mensen willen nu eenmaal een veiligheidsnet.'

Friedman weigert zijn eigen erfenis te beoordelen. 'Ik heb me beziggehouden met de vraag hoe de wereld werkt, niet met de vraag of ik echt invloed heb gehad.' Toch is zijn invloed overal zichtbaar. Niet voor niets heeft de antiglobaliste Noami Klein hem de architect van de mondiale machtsovername door het bedrijfsleven genoemd. Hij kan minzaam glimlachen om de typering. Een mooie geuzennaam. Wereldwijd Over de mensen die vrije handel en globalisering zien als het grote kwaad, wil hij kort zijn. 'Ze hebben 't verkeerd. Vrije handel is de belangrijkste bron van hoop. Ik vraag ze om te kijken naar plekken als Hong Kong, Singapore. Daar is enorm geprofiteerd van vrije handel. De mensen met de laagste inkomens zijn wereldwijd de belangrijkste profiteurs van vrije handel.'

Invloed, en een zeker mate van tevredenheid over de successen die hij boekte met zijn Chicago School. Dat roept een vraag op over John Kenneth Galbraith, de nog oudere vriend en intellectuele aartsrivaal van Friedman. Twee jaar geleden kraaide hij in een gesprek met de Volkskrant de overwinning. Niet Friedmans vrijemarktdenken maar Galbraiths sociaal-democratische gedachtegoed zou overeind blijven staan aan het einde van de geschiedenis, om met de politocloog Francis Fukuyama te spreken.

'Ik heb vaak gezegd: De natuurlijke staat van de mensheid is noch de vrije markt, noch politieke en burgerlijke vrijheid. Als er iets misgaat, zijn mensen geneigd om te zeggen: laten we een wet aannemen. Zo ontstaat de bemoeizuchtige overheid, en neemt de vrijheid automatisch af. Terugkijkend kun je zeggen dat de meer socialistische denkers zoals Galbraith veel successen hebben geboekt. Niet alleen de rol van de overheid is enorm, maar ook de impulsen om socialisme en de verzorgingsstaat te omarmen, zijn sterk.'

Toch geeft hij het vrijheidsidee een redelijke kans van slagen. 'Ik ben van nature een optimist, dus ik vertrouw mezelf niet. Ik hoop en denk dat we op korte termijn een kleine overheid en een grote vrijheidsdrang blijven zien. Zolang ik nog te leven heb, vast en zeker. Maar we kunnen de mogelijkheid van een enorme toename in de overheidsbemoeienis niet uitsluiten. Waarom zouden wij niet dezelfde kant opgaan als Europa.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden