80 duizend dieren uit de 19de eeuw

Wie wil zien waaraan de Hollandse Duif (Alectroenas nitidissima) van Mauritius zijn naam dankte, moet naar de Artis Bibliotheek in Amsterdam. In de 'Iconographia Zoologica' aldaar wordt de enige kleurenprent bewaard van de in 1826 uitgestorven vogel. Zijn verenkleed was rood-wit-blauw.


De Iconographia Zoologica is het dierenprentenkabinet van de Artis Bibliotheek. Het is een verzameling van zo'n 80 duizend merendeels handgekleurde prenten, aquarellen en gouaches van dieren, daterend uit de 17de, 18de en 19de eeuw. Een kwart ervan is sinds kort digitaal te bewonderen via de website www.geheugenvannederland.nl, beheerd door de Koninklijke Bibliotheek.


'De Iconographia is een 19de-eeuwse beeldbank, met de zoölogische systematiek van toen en de goede en verkeerde opvattingen van toen', zegt Garrelt Verhoeven, hoofdconservator van de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam. 'Sommige diersoorten delen we nu heel anders in. Toen deed men het op anatomische en uiterlijke kenmerken, nu doen we het via dna, een veel betrouwbaarder methode. De Iconographia is in die zin een tijdsbeeld van het wetenschappelijk denken van de 19de eeuw.'


De verzameling was een essentieel onderdeel van het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra, aldus Verhoeven. 'Men verzamelde levende have in de dierentuin, opgezette dieren en fossielen in het museum en boeken en prenten in de bibliotheek. Wij hebben het 19de-eeuwse kennisideaal nu op een moderne manier vormgegeven door de collectie te digitaliseren.'


Die klus is allerminst af. Op dit moment staan de eerste 20 duizend afbeeldingen online, vooral 'de aantrekkelijkste en meest aaibare dierentuindieren', zoals zoogdieren en vogels, aldus Verhoeven. Nu moeten de 80 duizend 'minder sexy dieren' als insecten en spinnen volgen.


Als de complete Iconographia online staat, wil Verhoeven in de stijl van Wikipedia interactief specialisten inschakelen om de verzameling wetenschappelijk beter te ontsluiten. Nu krijgt de gebruiker bij elk plaatje niet meer te zien dan een naam en inventarisnummer.


De collectie heeft een enorme wetenschapshistorische, maar ook cultuurhistorische waarde, aldus Verhoeven. 'Ik ken geen andere collectie die zo'n mooie dwarsdoorsnede biedt van de boekillustratiekunst van de 18de en de 19de eeuw.'


Er zijn originele tekeningen en aquarellen, maar ook etsen, gravures en lithografieën, zowel in zwart-wit, in kleur als ook ingekleurd en met eigeel opgehoogd, zoals in de befaamde vogelportretten van Audubon. Veel van dat materiaal is doorgaans afkomstig uit boeken. 'Het was destijds usance om een boek in tweevoud aan te schaffen: een gebonden exemplaar voor in de kast en een exemplaar in vellen, om te versnijden. We hebben overigens ook lithografieën waar de originele aquarel nog aan is gehecht.'


Foto's zijn er amper bij. Fotografie was in de beginjaren niet geschikt voor dierlijke modellen. 'Als ik eerlijk ben', zegt Verhoeven, 'is een 19de eeuwse dierenlitho vele malen mooier dan zelfs een moderne foto. In zo'n litho zijn alle kenmerken van een dier bijeengebracht: uiterlijk, vaak van beide geslachten, een beeld van het biotoop. Dat krijg je in één foto nooit voor elkaar.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.