Drugsland

614 miljoen gram speed en 972 miljoen xtc-pillen: Nederland is wereldkampioen synthetische drugs

Nederland is grootexporteur van speed en xtc. In 2017 produceerde het voor een straatwaarde van bijna 20 miljard euro aan synthetische drugs. Hoe kan dat?

Beeld JeRoen Murré

Het zijn onthutsende cijfers: 614 miljoen grammen amfetamine en 972 miljoen xtc-pillen. Dit is wat Nederlandse criminelen in 2017 produceerden aan synthetische drugs. Hoogstwaarschijnlijk ligt de totale productie in al die illegale laboratoria overal in het land, nog aanzienlijk hoger. Ruim 600 duizend kilo speed en bijna één miljard xtc-pillen. Voorzichtig geschat. De straatwaarde is wereldwijd 18,9 miljard euro.

Vier onderzoekers van de Politieacademie onder leiding van bestuurskundige prof. Pieter Tops komen voor het eerst met realistische cijfers over een deel van de drugsproductie. Nederland is wereldkampioen synthetische drugs. Hoe is dat mogelijk?

Ter vergelijking: in 2017 bedroeg de toegevoegde waarde van het Rotterdamse havenbedrijf aan de Nederlandse economie 23 miljard euro. De Nederlandse synthetische drugswereld komt dicht in de buurt. Andere vergelijking: Air France-KLM is de op vier na grootste luchtvaartmaatschappij ter wereld. Het bedrijf had in 2016 een omzet van ruim 24 miljard. De Nederlandse drugsindustrie kan ermee concurreren.

Hoe kan dat?

Het kabinet zegt de illegale drugsindustrie en de daarmee gepaard gaande verstrengeling van onder- en bovenwereld krachtig te gaan bestrijden. De coalitie legt 100 miljoen op tafel, eenmalig. Minister Grapperhaus liet vorige maand weten dat vanaf 2019 jaarlijks tien miljoen euro beschikbaar komt. Voor drugscriminelen is het wisselgeld.

Apaan mag niet langer? Dan maken we apaa

In de wereld van de grootschalige drugsproductie is een permanent kat- en muisspel gaande tussen overheden en criminelen. De Nederlandse overheid en internationale instanties hebben veel tijd nodig om chemische grondstoffen juridisch te classificeren: zijn ze vrij verkrijgbaar of geregistreerd. Criminele netwerken blijken bij herhaling aanzienlijk flexibeler.

Lange tijd was apaan een belangrijke grondstof voor amfetamine, voor speed. Tot aan het Europese Hof van Justitie bleef de opvatting van de rechter overeind dat apaan vrij verkrijgbaar moest zijn. Uiteindelijk lukte het de Nederlandse autoriteiten de stof op een Europese lijst te krijgen van geregistreerde chemicaliën. Daarmee was apaan niet langer vrij beschikbaar.

De criminele wereld had niet stil gezeten: apaa was ontwikkeld. Het scheelt één letter, het lijkt op apaan, maar is het formeel niet. Apaa heeft geen ander doel dan er drugs van te maken. ‘Veel respondenten bij de FIOD, bij Justitie en Politie’, schrijven de onderzoekers, ‘hebben vandaag de dag het gevoel dat ze in Nederland achter de feiten aanlopen.’

De samenstellers van het rapport Waar een klein land groot in kan zijn wilden in de eerste plaats inzicht in de omvang. Elke dag wordt wel ergens in Nederland een drugslaboratorium opgerold. Maar het totaalbeeld is versnipperd. Tot nu toe had eigenlijk niemand bij politie en justitie inzicht in de exacte omvang de productie.

Ruis in schatting

Het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt verondersteld ook de illegale economie in cijfers te vangen. ‘Er zit natuurlijk heel veel ruis in zo’n schatting’, verklaarde eerder hoofdeconoom Peter Hein Mulligen van het CBS. Er is geen woord aan gelogen. Voor 2015 taxeerde het CBS de productie en handel in xtc in Nederland op 160 miljoen euro. De medewerkers van de Politieacademie komen voor 2017 uit op een bedrag van 9,3 miljard euro. Alleen voor xtc.

Minutieus beschrijven de opstellers van het rapport hun berekeningswijze, die is gebaseerd op aangetroffen hoeveelheden grondstoffen, chemicaliën en afgewerkte producten. Het is ingewikkeld. Er bestaan bij de douane, de politie en de FIOD al vijf categorieën inbeslagnames. Hoe bereken je het totaal van de productie, afgezet tegen de omvang van de in beslag genomen partijen? De prijzen van xtc en speed in Nederland zijn aanzienlijk lager dan in het buitenland. Hoe stel je de omvang vast van de export?

De onderzoekers zijn steeds uitgegaan van de meest voorzichtige schattingen van experts. Zo pareren ze het mogelijke verwijt dat een wereldwijde omzet van 18,9 miljard overdreven is. Omgekeerd stellen ze vast dat hun uitkomst ‘het barre minimum’ is. 

Niet half zo georganiseerd

‘Ondoorgrondelijk’ voor buitenstaanders en ‘grillig’ voor insiders is de Nederlandse drugsindustrie. De zogeheten georganiseerde criminaliteit in Nederland is niet half zo georganiseerd als we in onze overgeorganiseerde bovenwereld geneigd zijn aan te nemen. Criminelen doen vaak maar wat. Juist die zekere mate van anarchie behoort tot hun kracht. De politie, gewend om te denken in rechte lijnen weet er geen raad mee.

Een politieman vertelt: ‘Wij weten: volgende week donderdag gaat een groep die wij in beeld hebben, iets doen. Wij gaan ons voorbereiden. We trommelen twee arrestatieteams op en twee observatieteams. Een helikopter gaat de lucht in en een peloton ME staat klaar voor de afscherming.

‘De avond tevoren gaat een van de criminelen de kroeg in. Hij zuipt zich helemaal te pletter; hij is de volgende ochtend niet wakker te krijgen en dus gaat de deal niet door. Eén miljoen stond op het spel! Meneer lag gewoon dronken in zijn bed en wij wisten het niet.’

Toen de man zijn roes had uitgeslapen ging de deal alsnog door, een dag later. Voor het organisatievermogen van de politie was dit te hoog gegrepen. Het bleek niet mogelijk de manschappen opnieuw op te trommelen. De criminelen hadden vrij spel.

De eerste viool

Europol heeft vorig jaar Nederland aangewezen als draaischijf in de wereldwijde productie en doorvoer van speed, xtc, cannabis, heroïne en cocaïne. Waarom spelen Nederlandse criminelen de eerste viool? Hoe komt het dat Nederland grootexporteur is in synthetische drugs?

Onderzoeker Tops en zijn collega’s wijzen op ‘de Nederlandse drie-eenheid’: prijs-kwaliteit-pakkans. De Nederlandse drugsindustrie levert goede waar en staat borg voor betrouwbare leverantie. De kopstukken beschikken over jarenlange ervaring en een netwerk van honderden laboranten en pillendraaiers.

Gedumpt drugsafval in het Limburgse Susteren wordt opgeruimd door een gespecialiseerd bedrijf. Beeld Hollandse Hoogte

Dan zijn de straffen in landen als Australië, China en de Verenigde Staten draconisch in vergelijking met de relatief lichte strafmaat in Nederland. ‘Waarom zou iemand daar het risico lopen als één telefoontje met een Nederlandse crimineel genoeg is’, luidt de retorische vraag van de onderzoekers. Alles kan hier: aantal, kleur, logo, werkzame stoffen. De klant vraagt, de tabletteermachine draait. Wilt u 500 duizend pillen in drie lagen en drie kleuren? Wilt u de pillen met Donald Duck erop? Geen probleem.

De smokkelmethoden getuigen van Hollandse koopmansgeest. Er moeten pillen naar Australië, twee miljoen stuks. Het is een mooie bestelling. De productiekosten van een xtc-pil in Nederland zijn ongeveer 20 eurocent. In Australië wordt er graag 27 Australische dollar voor betaald, bijna 18 euro. Een bevriend bedrijf verkoopt tractoren, over de hele wereld. Op verzoek van de xtc-leverancier maakt het bedrijf een ruimte in de tractor zodat de drugs kunnen worden verborgen. De afnemer van de xtc bestelt een tractor. De bestelling gaat per container naar Australië. De afnemer stuurt de tractor terug; de machine voldoet niet aan de verwachtingen. Intussen is de xtc veiliggesteld; in de verborgen ruimte is nu de betaling verstopt.

Geringe pakkans

‘De pakkans van Nederlandse topcriminelen is gering’, schrijven de onderzoekers. Politie en justitie weten wie de grote jongens zijn, maar men mist de mankracht, het geld, de opsporingsbevoegdheden en het organisatievermogen om dichtbij te komen. Een politieman: ‘In een lab wordt nooit een verdachte aangetroffen die verantwoordelijk is voor de financiën. We lopen alleen tegen de sukkels aan.’

De autoriteiten moeten naar zichzelf kijken. Al in 1996 waren er vijftien diensten, verspreid over vijf ministeries op de een of andere manier betrokken bij de aanpak van xtc. ‘In de tijd daarna is dat niet wezenlijk veranderd’, stellen de onderzoekers vast. ‘Versnippering en competentievraagstukken liggen altijd op de loer. Afstemming maakt de overheid vaak tot een logge organisatie, die moeite heeft met de flexibiliteit en de beweeglijkheid van de ‘ongeorganiseerde criminaliteit’.’ De komst van de Nationale Politie maakt het beeld van de opsporing alleen maar troebeler, warriger. De onderzoekers: ‘Het wordt steeds moeilijker om een betrouwbaar landelijk beeld te vormen.’ Een rechercheur: ‘Het maakt dat we langzamerhand blind worden hier.’

Als het erop aankomt, is er ook hechte samenwerking tussen criminele groeperingen. Een van de redenen waarom Nederlandse drugsdealers zich vanaf de jaren tachtig mondiaal als geliefde zakenpartner van internationale topcriminelen konden ontwikkelen, lag in het voorbeeldige samenspel tussen Amsterdamse penoze en Brabantse en Limburgse heikneuters. Peter van D., bijgenaamd de Dikke, en zijn Noord-Brabantse kompanen uit Tilburg, Eindhoven en Den Bosch waren goed in de productie van amfetamine. De Amsterdammers haalden wereldwijd de belangrijke drugsklanten naar barretje Hilton.

Dikwijls is aangenomen dat de Amsterdamse criminelen de boventoon voerden. Maar de Amsterdammers waren domweg afhankelijk van de laboratoria die op het platteland van Brabant en Limburg werden opgezet. Dus onder anderen van Peter van D., door Quote getaxeerd op goed voor ‘tientallen miljoenen’.

Dat Van D. tot in de hoofdstad de lakens uitdeelde, bleek toen hij in 1999 bijna aan zijn einde kwam. Op weg in de Rolls Royce naar zijn villa in Heerlen werd de voormalige woonwagenkamper beschoten met een automatisch wapen. Hij overleefde de aanslag. De halve penoze van Amsterdam kwam naar Heerlen gesneld om toewijding en opluchting te betuigen. Een politieman: ‘Van D. was niet zomaar een radertje in het grote geheel, maar een grote jongen. Zij kwamen omdat hij het wilde. Het was zeer opzienbarend.’

Andere belangen

Er is ten minste nog één voorname factor die Nederland tot topproducent maakt. Het is de droge constatering dat in de politieke cultuur van Nederland drugsbestrijding het aflegt tegen andere belangen. Tegen economische en diplomatieke overwegingen. De drugsindustrie heeft een kolossale schaduweconomie opgebouwd, met vertakkingen naar de bovenwereld en met verschijnselen als bedreiging, afpersing en liquidatie. Dit wordt nu snel zichtbaar. Toch geldt, zo constateren de onderzoekers, dat bijvoorbeeld in de sfeer van de volksgezondheid andere afwegingen domineren.

In het rapport komt een verbitterde politiefunctionaris aan het woord over ketamine. Het is een narcosemiddel, maar ook en vooral een partydrug. In België, Duitsland en Engeland staat ketamine op de lijst van verboden middelen. Wat doet Nederland? Er bestaat een commissie die de minister adviseert. Daarin zitten deskundigen op het terrein van volksgezondheid naast politie- en justitiefunctionarissen. Een politiefunctionaris over de aard van het overleg: ‘Als er een stof op de markt komt zoals ketamine, kijkt men naar de gevolgen en constateert men bijna geen ziekenhuisopname. Er vallen geen doden. Ze breken geen straten af. Er zijn geen demonstraties. Er is geen maatschappelijke onrust over ketamine, dus die stof komt niet op de lijst. Ze zeggen ook vaak: beter ketamine dan dat er een andere stof komt waarvan we niet weten wat er gaat gebeuren. Daar valt misschien wat voor te zeggen in Nederland, maar internationaal wordt dat niet geaccepteerd. Daar wordt Nederland weer als buitenbeentje gezien. Wat dat betreft doen we als Nederland net alsof we alleen op de wereld zijn.’

De onderzoekers: ‘Hier ligt naar onze mening een van de mogelijke verklaringen voor de duurzame toppositie van Nederland op het wereldtoneel van de productie van synthetische drugs. Als het erop aankomt, krijgen andere belangen de voorrang boven een serieuze aanpak van criminaliteit rondom synthetische drugs.’

Het eindoordeel is hard: ‘De mensen die dagelijks bezig zijn met de aanpak van syndru-criminaliteit, hebben vaak het gevoel dat zij een ‘dubbele strijd’ moeten voeren: die tegen de criminelen, maar ook die tegen tekortschietende wet- en regelgeving, tegen bureaucratie in hun eigen organisaties en tegen onvoldoende urgentiebesef, met name in de Haagse departementen. Die laatste strijd vinden ze vaak moeizamer dan de eerste.’

Waar een klein land groot in kan zijn, door Pieter Tops, Judith van Valkenhoef, Edward van der Torre, Luuk van Spijk, uitgave van Boom criminologie, Den Haag. Tegelijk met het rapport verschijnt een samenvattende beschouwing: Nederland en synthetische drugs: een ongemakkelijke waarheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.