6. Vertel een verhaal

De operazanger, acteur, fotograaf, masterchef, draagdoekenverkoper, frietbakker, ontwerper en filmmaker, iedereen wil tegenwoordig een 'verhaal vertellen'. Maar welk verhaal eigenlijk?

Wijlen Karel Appel 'rotzooide maar een beetje an'. Hij smeet de verf op het doek en ging de smurrie te lijf met kwast, plamuurmes en hand. Hij mikte er soms hele potten tegelijk op, zei hij in 1955 in Vrij Nederland.


Zo prozaïsch hoor je het maar zelden in het universum van kunst en cultuur. Het was trouwens niet eens waar. Appel dacht wel degelijk na over vorm en materiaal. Met de opmerking hekelde hij vooral het intellectualisme binnen de sector.


Of het nu gezwollen taal is of niet, enige abstractie in de drijfveren van de scheppers is er altijd wel geweest. Zo komt bij sommigen alleen uit groot lijden grote schoonheid voort. Engagement is ook een goede motor, al zit de boodschap wat in de verdrukking, de laatste jaren. Als de uiting niet onmiddellijk te doorgronden is of voor meerdere uitleg vatbaar, is er nog altijd de vluchtheuvel van de verbeelding die de ruimte moest krijgen.


Maar nu duikt op alle fronten een ander motief op, alsof het een virus is of wie weet de uitkomst van een samenzijn van gehaaide marketeers: men wil een verhaal vertellen. Daar kun je altijd mee thuiskomen. Daar is niks vaags of verhevens aan. Het verschaft legitimiteit. Er is niks tegen een goed verhaal.


Een onderzoekje in het krantenarchief en enkele dagen opletten op wat er zoal aan beweegredenen op radio en tv voorbijkomt, levert een staalkaart van vertellers op. Even bloemlezen. De operazangeres: je wilt het verhaal vertellen zoals de componist het heeft bedoeld. De acteur: ik denk dat ik een verhaal te vertellen heb. De fotograaf: je wilt altijd een verhaal vertellen. De conservator: hier wordt een verhaal verteld. De pianiste: ik vind dat de musicus moet vasthouden aan het verhaal dat hij wil vertellen. De ontwerpster van porselein: ik wilde mijn verhaal vertellen.


Het klotst tot buiten de grensgebieden. De zender: Nederland 2 vertelt het hele verhaal. De kok: ik ging koken om een verhaal te vertellen. De wijnschrijver: ik wil het verhaal vertellen. De verkoopster van draagdoeken: ik wil het verhaal van de draagdoek vertellen. De frietbakker: dit is patat met een verhaal.


Het is nog een hele kunst, verhalen vertellen. Vraag het de schrijver, de voordrachtskunstenaar en, vooruit, de filmer. Er zijn vuistdikke handleidingen voor. Dat het verhaal gelijk moet staan, dat je in de huid van de personages moet kruipen, dat anekdotes helpen, dat een rode draad dat ook doet, dat je best mag springen in de tijd, dat je meer moet 'showen' en niet moet 'tellen'.


Even steekproeven: welk verhaal willen degenen vertellen die zeggen dat ze een verhaal vertellen? Ontwerpster Suzan Becking - zij was het, die van het porselein - licht toe. Ze gaf een serie groene vaasjes de titel 'Met alle liefde'. Ze staan wankel op een bolle onderkant, ze ogen kwetsbaar, ze nodigen uit tot oppakken, ook al omdat het glazuur niet overal glad is. Becking: 'Ik wil laten zien hoe weinig moeite het kost iets te koesteren. Bijna iedereen die de vaasjes ziet, zegt dat ze het gelijk snappen. Dan heb ik toch een goed verhaal verteld, denk ik dan.'


Iris Hond - de pianiste van hierboven - heeft besloten voorlopig geen werk van andere componisten meer uit te voeren, maar zich te concentreren op eigen composities. 'Ik wil niet alleen maar interpreteren, ik wil creëren.' Zo werkt het vertellen bij haar: 'Toen ik net begon met pianospelen, maakte ik concrete verhalen bij elke compositie die ik speelde. Ging het stuk over afscheid, dan stelde ik me voor wat het moment was dat hij zich nog even omdraaide, een laatste blik... Later werden dit meer kernwoorden die de emotie van het stuk beschreven.' Eenmaal op het podium laat ze het weer los, 'om alleen maar in het moment aanwezig te kunnen zijn'. Hond: 'Mooi spel is niet toereikend. Voor mij zijn noten als woorden, ze moeten spreken. Zonder zeggingskracht zijn mooie tonen oninteressant.'


Op aanpalend terrein, hoe werkt het daar? Peter Lute, de eerder geciteerde chef en jurylid in Masterchef Holland op RTL 5 - schildert een heel palet. Op het bord, daar passeren de seizoenen. Daar moet de bezoeker van zijn restaurant in Ouderkerk aan de Amstel, gevestigd in een voormalige buskruitfabriek, deze dagen het gevoel krijgen dat hem overvalt als hij voor het eerst deze lente weer op het terras zit. Dat betekent: frisse tonen, kruiden, jonge brandneteltjes. 'Het verhaal zit telkens in het respect voor de natuur. Nooit smaken verdoezelen, maar een podium geven.' Verwacht niet dat hij bij elk gerecht aan het vertellen slaat. 'Het is ook non-verbale communicatie. We presenteren hier een ei van zeezout. Daar leggen we dan een staart van koningskrab op. Je hebt meteen alle aandacht. Het is muisstil. Iedereen begrijpt dat het hier om details gaat, om toewijding.' Maar ook in de keuze van de locatie schuilt het verhaal. 'Zo'n oude fabriek past bij mij. Authentiek, stoer.' Lute gelooft niet dat het motief wat afgekloven raakt. 'Maar je moet het wel waarmaken, natuurlijk. Als het niet echt is, val je door de mand.'


En zo gelooft iedereen in zijn of haar verhaal. Waarom zou het verhaal het domein van de schrijver en verwante vertellers moeten zijn? En wie bepaalt wat een verhaal is? Maar, om in de biotoop van de keuken te blijven, het is ook wel eens lekker als iets weer eens voor zichzelf kan spreken.


Clichétaal E - Literatuur


Geen woord te veel, droomdebuut, unputdownable,


messcherpe stijl, een belangrijk boek, een noodzakelijk boek,


het boek dat geschreven moest worden, aangrijpend verslag,


hartverwarmende roman, vlijmscherpe roman,


meeslepende roman, adembenemende roman,


onmisbare roman, beklemmende roman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden