51 vragen over de Mexicaanse griep (3)

Hoe weet ik of ik de Mexicaanse griep heb? Is iedereen even vatbaar? Wat is het risico voor een ongeboren kind?...

Ellen de Visser en Maud Effting

20 Waarom krijgt niet iedereen meer Tamiflu?Aanvankelijk was het beleid om alle grieppatiënten Tamiflu te geven. Maar toen de griep mild bleek te verlopen werd een afweging gemaakt. Tamiflu verkort de griepduur met twee dagen maar heeft bij 1 op de 10 patiënten vervelende bijwerkingen zoals misselijkheid en maag-darmklachten. Bovendien kan Tamiflu de griepcomplicaties lang niet altijd voorkomen Daarom is besloten om gezonde patiënten op eigen kracht de griep te laten uitzieken.

21 Helpt zo’n mondkapje nou wel of niet?Er is weinig onderzoek naar gedaan, maar volgens het meest recente onderzoek onder 259 huishoudens in Hongkong lijkt het erop dat een mondkapje de verspreiding van het virus vermindert.

Volgens het RIVM blijkt uit een Nederlandse studie dat het effectiever is als gezonde mensen een mondkapje dragen dan wanneer de grieppatiënt het draagt, al zullen mondkapjes geen volledige bescherming geven. De WHO adviseert om eventueel een masker te dragen bij het verzorgen van zieken.

22 Helpt handen wassen?Handen wassen helpt, mits er wegwerpmateriaal wordt gebruikt om de handen te drogen.

23 Kan het griepvirus muteren? Griepvirussen veranderen voortdurend een heel klein beetje. Dat gebeurt automatisch: elke keer als een virus zich vermenigvuldigt maakt het foutjes. Dat verklaart waarom jaarlijks de inhoud van het vaccin voor de seizoensgriep wordt aangepast; door de foutjes die het virus maakt, kan het aan de afweer van de gastheer ontsnappen.

Een tweede mogelijkheid is dat twee verschillende virussen met elkaar versmelten tot een nieuw virus, als ze tegelijkertijd in een mens of dier aanwezig zijn. Dit gebeurt minder vaak, maar heeft wel tot gevolg dat het virus sneller verandert.

24 Is het erg als het virus verandert?Een verandering van het virus kan problemen opleveren omdat het dan agressiever kan worden. Ook bestaat de kans dat het virus resistent wordt tegen virusremmers.

Wereldwijd zijn tot nu toe veertig resistente virussen gevonden, waaronder een in Nederland. De eerste gevallen van overdracht van mens op mens zijn gemeld, maar het is lastig vast te stellen of dat ook echt klopt. Als die overdracht doorzet, ontstaat een groot probleem want dan kunnen artsen bij ernstig zieken geen Tamiflu meer gebruiken. De tweede beschikbare virusremmer, Relenza, kan dan mogelijk nog wel worden gebruikt.

25 Kan preventief gebruik van Tamiflu tot resistentie leiden?Ja. Mensen die Tamiflu uit voorzorg gebruiken doen dat in een lagere dosis dan gebruikelijk. Als het virus zich vervolgens aandient, kan het zich toch blijven vermenigvuldigen en ontstaan alsnog foutjes. De foute virussen zijn vervolgens in het voordeel ten opzichte van de herkenbare virussen, die worden uitgeschakeld door de Tamiflu. De foute, resistente virussen zullen zich dan snel vermenigvuldigen.

Mensen met een gestoorde afweer hebben een groter risico om resistente virussen te ontwikkelen omdat het virus zich in hun lichaam heel snel vermenigvuldigt waardoor eerder mutaties ontstaan.

26 Welke vaccins heeft Nederland besteld?Minister Klink van Volksgezondheid heeft bij elkaar 34 miljoen vaccins besteld, waarvan er voor een optimale bescherming twee per persoon nodig zijn. Het gaat om Pandemrix van GlaxoSmithKline en om Focetria van Novartis. Beide vaccins bevatten een adjuvant, een immuunversterker.

27 Waarom is een adjuvant nodig?Een Franse vee-arts, werkzaam bij het Pasteur-instituut in Parijs ontdekte jaar geleden dat paarden een veel sterkere immuunrespons hadden als hij bepaalde stoffen aan de vaccins toevoegde. Die zogeheten adjuvanten (naar het latijnse adjuvare: helpen) werden een onmisbaar bestanddeel van tal van vaccins. Aluminiumzout is het oudste en meest gebruikte adjuvant. Toevoeging van een adjuvant betekent dat er minder werkzame stof in de vaccins nodig is. Daardoor kunnen veel meer doses worden geproduceerd, een groot voordeel gezien de wereldwijde schaarste aan pandemische vaccins. Over adjuvanten doen angstige verhalen de ronde; sommige mensen zijn bang dat het immuunsysteem ervan op hol slaat.

28 Waarom worden in de Verenigde Staten vaccins zonder adjuvant gebruikt?Baxter, producent van Celvapan, stopt in dat vaccin kapotgemaakt virus. Dat heeft van zichzelf een veel sterkere werking. Daarom is geen adjuvant toegevoegd. Andere producenten gebruiken alleen maar het viruswandje of de eiwitten aan de oppervlakte. Dat maakt de vaccins weliswaar zuiverder en sneller om te produceren maar de hoeveelheid ziekmaker is kleiner waardoor de respons in het lichaam minder is. Toevoeging van een adjuvant maakt de werking vergelijkbaar.

29 Hoe kan het dat die vaccins zo snel zijn ontwikkeld? De productie kost normaal gesproken toch jaren?Het prototype van de pandemische vaccins lag al klaar. Tien jaar geleden dook het vogelgriepvirus H5N1 op, een subtype dat uiterst gevaarlijk bleek voor de mens omdat die er geen afweer tegen had. Van alle mensen die via vogels werden besmet, stierf 60 procent. De besmetting van mens op mens bleef echter uit waardoor van een pandemie nog altijd geen sprake is.

Farmaceutische bedrijven besloten om alvast aan een pandemisch vaccin te gaan werken waarbij ze ervan uitgingen dat het H5N1-type daarvoor de basis zou vormen. De Mexicaanse griep is echter van het type H1N1. Door de H5N1 stam te verwisselen voor de H1N1 stam konden de vaccins snel worden geproduceerd. Die stamverwisseling gebeurt jaarlijks ook bij de seizoensgriep. Elk jaar bepaalt de Wereldgezondheidsorganisatie WHO welke drie stammen het gevaarlijkst zijn en wordt het vaccin aangepast.

30 Biedt vaccinatie onmiddellijk bescherming tegen de griep? Nee. De vaccins die Nederland gebruikt leveren 2 weken na de tweede vaccinatie voldoende beschermende antistoffen op. De Nederlanders die deze week de eerste griepprik halen, zijn dus vanaf half december beschermd.

31 Komen de vaccinaties dan nog wel op tijd?Dat hangt ervan af hoe snel de griep de komende weken om zich heen grijpt. De vaccins zijn zo snel als mogelijk op de markt gebracht. Na het verwisselen van de virusstammen in de vaccins moesten de vaccins eerst verplicht worden getest op een grote groep mensen. Daarvoor was een paar maanden tijd nodig.

32 Waarom moet tussen de eerste en tweede vaccinatie 3 weken worden gewacht?De eerste prik maakt dat het menselijk afweersysteem het virus gaat herkennen, de tweede prik is bedoeld om dat afweersysteem optimaal te activeren. Als de tijd tussen die twee te kort is, heeft het lichaam niet genoeg tijd gekregen om het virus te herkennen en reageert het op de tweede prik alsof het de eerste is. Dan worden veel te weinig antistoffen opgebouwd.

33 Biedt vaccinatie 100 procent bescherming?Dat is onbekend. Onderzoeken met het oorspronkelijke vaccin, gebaseerd op de H5N1-stam, hebben uitgewezen dat meer dan 80 procent van de mensen voldoende antistoffen aanmaakt. Omdat tegen dat virus moeilijk antistoffen konden worden aangemaakt, bestaat de hoop dat het effect van de huidige vaccins groter is.

34 Waarom zijn voor alle Nederlanders aanvankelijk vaccins besteld en worden nu alleen bepaalde risicogroepen ingeënt?Griepdeskundigen krijgen nogal eens het verwijt dat ze overspannen hebben gereageerd op de komst van de Mexicaanse griep. Maar toen de griep in april uitbrak, liep het aantal ziektegevallen dramatisch op en toonden de eerste cijfers aan dat 1 op de 100 geïnfecteerden stierf. Dat sterftecijfer zou betekenen dat wereldwijd 20 miljoen mensen aan de griep zou komen te overlijden. Met die gegevens in het achterhoofd werden voor iedereen vaccins besteld.

Vanaf de zomer werd de paniek minder. Allereerst werd duidelijk dat de Mexicaanse cijfers mogelijk niet helemaal klopten. Er was sprake van een onderrapportage van het aantal ziektegevallen, waardoor het sterftecijfer naar beneden kon worden bijgesteld. Bovendien wisten de artsen in Mexico aanvankelijk niet wat er aan de hand was met de patiënten die zij binnenkregen, waardoor behandeling niet op tijd kwam. De inzet van beademingsapparatuur blijkt bijvoorbeeld levensreddend.

Onderzoek in fretten toonde bovendien aan dat de ziekte niet zo dodelijk was als gevreesd. De ziekteverwekkende eigenschappen van het virus bleken minder groot dan bijvoorbeeld die van het gevreesde vogelgriepvirus H5N1.

Toen bleek dat de ziekte milder verliep dan verwacht, is besloten het vaccinatiebeleid bij te stellen en alleen bepaalde risicogroepen in te enten.

35 Waarom worden we vooral ziek in de winter?Het virus houdt van de kou. In water van 22 graden kan het bijvoorbeeld 4 dagen blijven leven, maar als het koud is kan het tot 3 maanden actief blijven.

Mensen zitten in de winter bovendien vaker dicht bij elkaar waardoor het virus sneller wordt overgedragen. Koude lucht veroorzaakt ook droge slijmvliezen waardoor het virus makkelijker de luchtwegen binnendringt.

36 Is het verstandig om mijn kind te laten inenten? De Gezondheidsraad vindt van wel. De Raad adviseert om kinderen in de leeftijd van 6 maanden tot 5 jaar te vaccineren. Kinderen jonger dan 6 maanden worden volgens het advies nog niet ingeënt, omdat het vaccin voor deze groep nog niet is getest op veiligheid en effectiviteit.

37 Wat zijn de overwegingen van de Gezondheidsraad? Kinderen zijn vatbaarder voor de griep. Kinderen jonger dan 5 jaar hebben een groter risico op complicaties dan bij de seizoensgriep. Dat komt doordat de afweer nog niet rijp is en kortere luchtwegen hebben.

Er is geen sprake van een verhoogde sterftekans onder kinderen maar ze belanden wel veel vaker in het ziekenhuis en op de intensive care. Kinderartsen geven aan dat er sprake is van een flinke toename van ernstig zieke jonge kinderen. Het aantal kinderen dat op de intensive care belandt, blijkt zo groot dat capaciteitsproblemen dreigen te ontstaan.

Het risico is het grootst bij kinderen die al een ernstige ziekte hebben. Bij jonge kinderen die worden beademd bestaat een grotere kans op blijvende longschade.

38 Zijn de vaccins vooraf getest?De vaccins zijn de afgelopen maanden getest bij vele duizenden proefpersonen. Dergelijke veiligheidsstudies zijn verplicht omdat de vaccins anders niet voor registratie in aanmerking komen.

39 Zijn de adjuvanten apart getest?De werkzaamheid van AS03 is onder 39 duizend proefpersonen aangetoond en ook MF59 is uitgebreid getest. Met MF59 is bovendien al veel ervaring opgedaan in Italië waar het wordt gebruikt in het vaccin voor de seizoensgriep. Meer dan 40 miljoen Italianen zijn ermee ingeënt zonder dat zich noemenswaardige problemen hebben voorgedaan. Volgens deskundigen bestaat er geen enkele aanleiding om mensen met een verzwakt immuunsysteem vaccins zonder adjuvant te geven.

40 Zijn de vaccins getest bij kinderen?Er zijn, onder meer in de VS, studies gaande naar het effect bij kinderen en die leveren positieve resultaten op. Oudere kinderen en jongeren tussen 10 en 17 jaar blijken de sterkste immuunrespons op te bouwen. Met het vogelgriepvaccin, dat de basis vormt voor dit pandemische vaccin, is wel onderzoek bij kinderen gedaan, zij het beperkt. Ook dat biedt geen reden voor bezorgdheid.

41 Zijn de vaccins veilig voor zwangere vrouwen?Volgens de Gezondheidsraad gaat het om een ‘theoretisch risico’ dat door deskundigen als laag wordt ingeschat en vooral speelt in de eerste 3 maanden van de zwangerschap. Dat is de meest kwetsbare fase omdat dan de organen van het kind worden aangelegd. Daarom luidt het advies om zwangere vrouwen pas vanaf het tweede trimester in te enten.

De ervaringen met de pandemische vaccins bij zwangeren zijn beperkt. Er zijn al zwangeren mee ingeënt maar die groep is nog klein. Amerikaans onderzoek onder enkele tientallen gezonde zwangere vrouwen toont aan dat zij probleemloos voldoende immuunrespons opbouwen. Van de afzonderlijke ingrediënten van de huidige vaccins is bovendien bekend dat zij voor zwangeren geen risico opleveren. In een aantal Europese landen worden vrouwen ingeënt tegen de seizoensgriep en daar zijn geen problemen bekend.

Dierstudies naar het effect van vaccins met en zonder adjuvanten hebben geen enkel schadelijk effect aangetoond op de vruchtbaarheid, zwangerschap, ontwikkeling van het embryo en de ontwikkeling van de pasgeboren baby. Een internationale adviesgroep van de Wereldgezondheidsorganisatie zegt dat alle geregistreerde vaccins bij zwangeren kunnen worden gebruikt.

Zelfs hoogzwangere vrouwen kunnen worden ingeënt. De tweede vaccinatie kan desnoods na de bevalling plaatsvinden.

42 Is het slecht voor een ongeboren kind als de moeder griep oploopt?Ja. Als de moeder aan het eind van de zwangerschap hoge koorts krijgt en het benauwd heeft, kan ook het kind het benauwd krijgen en eventueel zuurstofgebrek oplopen. Daaraan kan het kind schade overhouden. Het is volgens deskundigen dan ook van belang om hoge koorts bij zwangeren te onderdrukken. Als een hoogzwangere vrouw moet worden beademd, is het vaak nodig om de zwangerschap te beëindigen door een keizersnee. Dat vergroot de kans op een vroeggeboorte. Uit de internationale gegevens blijkt dat in een aantal gevallen het kind zelfs is overleden.

Als een vrouw aan het begin van de zwangerschap hoge koorts heeft, krijgt de foetus het niet zozeer benauwd; de capaciteit van de placenta is dan nog groot genoeg. Er wordt tot nu toe van uitgegaan dat griep aan het begin van de zwangerschap ook niet leidt tot problemen bij de ontwikkeling van de organen van de baby, maar het onderzoek daarover is niet eenduidig.

43 Hoe kunnen baby’s worden beschermd?De Gezondheidsraad adviseert om de leden van ieder gezin met een baby tot 6 maanden te laten inenten. Op die manier wordt de kans op blootstelling aan het virus verminderd. Baby’s tot 6 maanden zijn zeer vatbaar, maar ze worden niet gevaccineerd omdat de vaccins niet zijn getest bij zulke jonge baby’s. Bovendien is hun immuunsysteem nog in ontwikkeling. Ze zijn wel tijdelijk beschermd als hun moeder zich tijdens de zwangerschap heeft laten vaccineren: de afweerstoffen van de moeder worden dan doorgegeven. Als de moeder is gevaccineerd, biedt ook borstvoeding bescherming.

44 Wat zit er in de vaccins die Nederland gebruikt?De exacte inhoud van de vaccins staat op de website van de Europese registratie-autoriteit Emea. Pandemrix heeft 3,75 microgram werkzame stof (gesplitste virusdeeltjes), Focetria 7,5 microgram werkzame stof (oppervlakte-eiwitten van het virus). Pandemrix bevat het adjuvant AS03, Focetria het adjuvant MF59. Aan beide vaccins is onder meer squaleen, polysorbaat 80 en thiomersal toegevoegd.

45 Wat zijn dat precies voor toegevoegde stoffen?De beide adjuvanten bestaan uit squaleen, een lichaamseigen stof die wij in onze lever aanmaken voor de productie van cholesterol. De stof komt ook voor in allerlei voedingsmiddelen en in planten. Het squaleen in het vaccin komt uit visolie, uit de levers van haaien, en is gezuiverd.

Als het adjuvant met squaleen aan het vaccin wordt toegevoegd, ontstaat een olie-in-water-emulsie. Polysorbaat80 fungeert als stabilisator en zorgt ervoor dat het ook een emulsie blijft. Het is vergelijkbaar met een vinaigrette: om te voorkomen dat de olie op het azijn gaat drijven, wordt mosterd als stabilisator toegevoegd.

Thiomersal wordt omgezet in een kwikverbinding die volledig door het lichaam wordt uitgescheiden. Dit is iets anders dan het kwik dat in thermometers zat of in vis voorkomt. Het is decennialang gebruikt in vaccins om besmetting met bacteriën te voorkomen omdat juist die besmetting tot ziekte en sterfte leidt.

Toen er steeds meer aandacht kwam voor kwikverbindingen in tal van producten is vanaf 2001 besloten thiomersal uit vaccins weg te laten. Omdat er steeds meer aparte verpakkingen kwamen (1 dosis per spuit) was bacteriële besmetting ook niet meer zo aan de orde. Dat het nu toch weer is toegevoegd, komt doordat de pandemische vaccins uit verpakkingen bestaan waaruit meerdere doses worden bereid. Daarvoor is gekozen uit logistieke overwegingen en uit het oogpunt van snellere levering.

46 Hebben de vaccins bijwerkingen?Van alle gevaccineerden kan 1 tot 10 procent last krijgen van een pijnlijke prikplek, hoofdpijn, spierpijn of een algeheel gevoel van malaise. Overgevoeligheid voor bepaalde ingrediënten van de vaccins kan heel soms tot een allergische reactie leiden. De kans op een ernstige bijwerking wordt geschat op 1 tot 10 per miljoen gevaccineerden. Die zeldzame bijwerkingen kunnen in studies (met enkele tienduizenden proefpersonen) nooit worden aangetoond. Die komen pas aan het licht als miljoenen mensen worden ingeënt.

47 Hoe zit het met de kans op een auto-immuunziekte? Er wordt beweerd dat vaccinatie de ernstige ziekte van Guillain-Barré kan veroorzaken. De relatie tussen griepvaccins en het syndroom van Guillain-Barré, een aandoening van de zenuwen die tot verlammingen kan leiden, stamt uit 1976. Toen werden in allerijl miljoenen Amerikanen gevaccineerd nadat een onbekende griep was uitgebroken. De campagne werd stopgezet toen de pandemie niet doorzette en toen alarmerende berichten binnenkwamen over talrijke gevallen van Guillain-Barré.

Talrijke studies die daarna zijn uitgevoerd hebben nooit enig verband vastgesteld. De ziekte komt net zoveel voor bij mensen die zijn gevaccineerd als bij niet-gevaccineerden. Sterker: het is juist de griep die de kans op Guillain-Barré aanzienlijk vergroot en niet de vaccinatie.

48 Worden alle bijwerkingen bijgehouden? Huisartsen maar ook gevaccineerden zelf kunnen bijwerkingen melden bij het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. De gegevens komen in een Europese databank terecht.

49 Wat gebeurt er met die meldingen?Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) bestudeert samen met de collega-instellingen alle meldingen. Indien nodig kan bijvoorbeeld de bijsluiter worden aangepast. In het uiterste geval kunnen de vaccinaties worden stopgezet. De lastigste klus is om te achterhalen of alle gemelde bijwerkingen wel zijn veroorzaakt door het vaccin.

50 Hoe groot is de kans dat bijwerkingen niet met het vaccin te maken hebben?Als miljoenen mensen worden ingeënt, is de kans aanwezig dat zich bij een aantal van hen toevallig een ernstige ziekte of aandoening voordoet vlak nadat ze zich hebben laten vaccineren. Ziekte en sterfgevallen na vaccinatie is heel wat anders dan door vaccinatie. Daarom is het van belang om te weten hoe vaak in de periode van vaccinatie bepaalde zeldzame ziektes of aandoeningen sowieso zouden optreden (dus ook zonder vaccinatiecampagne) zodat een vergelijking kan worden gemaakt.

Eind oktober kwamen wetenschappers in The Lancet met een lijstje. Als in Groot-Brittannië 10 miljoen mensen worden ingeënt, doen zich in de 6 weken na vaccinatie zonder enig verband daarmee 21 gevallen van de auto-immuunziekte Guillain-Barré voor en bijna 6 gevallen van plotselinge dood. In de VS kan worden voorspeld dat van de een miljoen zwangere vrouwen die zich laten inenten er zonder verband met de vaccinatie 397 een miskraam krijgen binnen een dag na de vaccinatie.

51 Waarom worden de schaatsers van de Olympische ploeg en profvoetballers wel ingeënt. Zij zijn toch geen risicogroep?De griep heeft een flinke impact op je lichaam. Wie een bureaubaan heeft, kan zijn werk snel hervatten maar het kan maanden duren voordat een sporter weer op topniveau kan presteren. Een schaatser die nu de griep krijgt, heeft straks geen medaillekansen meer.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden