51,2 miljoen vluchtelingen

Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er nog nooit zo veel mensen op de vlucht als nu. De VN slaan vandaag alarm, op de Internationale Dag van de Vluchteling. Want wie heeft er oog voor het leed in bijvoorbeeld Zuid-Soedan?

Voor het eerst sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is het aantal vluchtelingen wereldwijd hoger dan 50 miljoen. Dat blijkt uit een rapportage van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, die vandaag verschijnt. Aan het eind van 2013 telde de wereld 51,2 miljoen vluchtelingen - ongeveer de bevolking van Spanje of Zuid-Afrika.


De vluchtelingenstroom zwelt de laatste jaren sterk aan als gevolg van de vele nieuwe conflicthaarden in de Arabische wereld en in Afrika. Syrië, de Centraal Afrikaanse Republiek en Congo waren vorig jaar de grootste bronnen van nieuwe vluchtelingen. De stroom die nu in Irak op gang komt, is nog niet in deze cijfers meegenomen.


Het zijn vooral ontheemden, vluchtelingen binnen de grenzen van hun eigen land, die de statistieken opstuwen. In 2013 kwamen er 8,3 miljoen mensen bij die op de vlucht zijn in eigen land, tegenover 2,5 miljoen personen die de grens over trokken.


'Dit alles toont aan wat de enorme prijs is van het niet beëindigen van oorlogen, van het falen in het vinden van oplossingen en het voorkomen van conflicten', zegt António Guterres, Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen.


Dat oorlogen nu moeilijker te beëindigen zijn, komt volgens Bram Jansen, vluchtelingendeskundige aan Wageningen Universiteit, doordat de aard van oorlogvoering de afgelopen twee decennia sterk is veranderd. Sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 zijn er nauwelijks traditionele gewapende conflicten uitgevochten tussen twee natiestaten en hun legers. Wel zijn burgeroorlogen ontbrand tussen verschillende groepen, georganiseerd naar etniciteit of religieuze identiteit, of clan, in plaats van naar nationaliteit. Dit soort conflicten trekken zich weinig aan van nationale grenzen.


Grote aantallen burgerslachtoffers en vluchtelingen zijn inherent aan dergelijke conflicten, omdat burgers op grond van religie of etniciteit, gewild of ongewild, bij een van de partijen horen. Bovendien spelen de gevechten zich vaak in en om steden af.


Jansen: 'In die zin is wat Boko Haram nu doet in Nigeria goed vergelijkbaar met wat het Leger van de Heer eind jaren tachtig deed in Noord-Oeganda - afgezien van de islamitische ideologie.'


Dat het aantal vluchtelingen nu zo hoog is, is volgens Jansen niet het gevolg van een nieuw soort oorlogvoering of terrorisme, maar van een toevallig groot aantal conflicthaarden. Ook speelt de geringe bereidheid bij de Verenigde Staten en Europa om in te grijpen een rol. Dit houdt verband met de in de communis opinio als mislukt beschouwde interventie in Irak in 2003.


Het Westen raakt er zo zoetjes aan van doordrongen dat de conventionele politieke en diplomatieke oplossingen, die van conferenties en bemiddeling, in de huidige generatie conflicten geen soelaas biedt. Maar niemand lijkt te weten hoe dit soort conflicten dan wel moet worden beëindigd.


Ivan Briscoe, conflictspecialist aan het Clingendael Instituut, ziet wel een nieuw soort oorlogvoering ontstaan, zij het zeer geleidelijk. 'Binnen de burgeroorlog voltrekt zich een onrustbarende tendens van criminalisering. Dat geldt voor Mali, Soedan, Libië en Syrië evengoed.'


In die laatste twee landen begon de oorlog als een traditionele revolutie, een opstand tegen het regime. Maar al snel ontaardden deze conflicten in een strijd tussen diverse milities, het land achterlatend als een gebarsten spiegel waarop gewapende eenheden met veel geweld hun posities verdedigen.


Deze groepen willen geen regime omverwerpen. Ze willen - al dan niet vanuit een radicaal islamitische ideologie - een betrekkelijk klein territorium in hun bezit hebben. Vandaaruit kunnen ze illegaal handel drijven, de plaatselijke industrie bestieren en strijders rekruteren. Dit soort groeperingen zijn gebaat bij oorlog en hebben geen belang bij het einde ervan.


Met het oog op deze ontwikkeling ziet het er volgens Briscoe niet naar uit dat de vluchtelingenstroom de komende jaren zal afnemen. Ook omdat het soort oorlog dat wordt gevoerd makkelijk over grenzen te 'transporteren' is, zoals duidelijk blijkt uit de terreur van de fundamentalistische terreurbeweging ISIS in Syrië en Irak.


Los van de vraag of ze ingrijpen in de conflicten of niet, moeten westerse landen met plannen komen voor de opvang van vluchtelingen, vindt Briscoe. Simpelweg omdat het er te veel worden om te kunnen negeren. Ook het aantal asielaanvragen bereikte vorig jaar een hoogtepunt van 1,2 miljoen. De meeste aanvragen werden gedaan in Duitsland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden