50 jaar na moord op JFK: is een complottheorie nuttig?

Dat het er zoveel waren, verbaasde zelfs experts. Toch viel er niet aan te ontkomen: van iedere 20 Amerikanen geloofden er in de jaren negentig liefst 19 dat de moord op Kennedy niet het werk was van de eenling Lee Harvey Oswald, maar dat er meer achter zat.

John F. KennedyBeeld epa

Dat was kort nadat Oliver Stone de complotfilm JFK had uitgebracht. Op de aanslagen op de Twin Towers volgde het gerucht dat de CIA ermee van doen had, na de dood van prinses Diana keken veel Britten hun koningshuis argwanend aan, en zelfs in ons eigen, slaperige polderland klonk na de moord op Pim Fortuyn een ongewoon geluid: zeg, dat had die bleke jongen met dat plastic tasje toch zeker niet in zijn eentje gedaan?

Bij grootse gebeurtenissen hoort een grootse oorzaak, is de fundamentele denkfout die mensen geneigd zijn te maken. Psychologen legden vrijwilligers eens fictieve krantenknipsels voor: van een gelukte en van een míslukte moord op een president. Bij de gelukte aanslag dachten de proefpersonen aan een complot, bij de aanslag die de president overleefde veel minder.

Beeld afp

Behapbaar
Dat is niet dom of paranoïde, maar een gezonde manier waarop we de wereld om ons heen iets behapbaarder maken, zeggen psychologen. Een wereld die wordt verstoord door zoiets triviaals als een dronken chauffeur (Diana), een tobberige oud-marinier (Kennedy) of een groepje moslims met Flight Simulator op de pc (9/11) zou maar een onrustige, onvoorspelbare wereld zijn. Complottheorieën zetten dat recht. In een klassiek experiment werden vrijwilligers eerst met lompe opmerkingen onzeker gemaakt. Daarna bleken ze vaker patronen te herkennen in ruis en samenzweringen te bevroeden dan deelnemers die niet vooraf waren gepest.

In de VS komt daar nog iets bij: de spanning tussen burgers en de als bemoeizuchtig ervaren centrale overheid. In 1958 zei een kwart van de Amerikaanse burgers de federale regering niet of hooguit soms te vertrouwen; in 1994 was dat gestegen tot 80 procent. Dus wijzen de complotvingers steevast naar Washington: de CIA vermoordde Kennedy, zat achter 9/11 en veroorzaakte de aidsepidemie, om af te komen van de Afro-Amerikanen.

The truth is out there
Is een complottheorie eenmaal ontkiemd, zie er dan maar weer van af te komen. Mensen hebben de neiging om eerder naar bevestiging dan tegenargumenten te zoeken (een selectieve blindheid die psychologen 'confirmation bias' noemen) en bij complotdenkers, die doorgaans veel energie steken in het lezen en communiceren over 'hun' theorie, ligt die lat nog veel hoger.

Maar eerlijk is eerlijk: geregeld zijn er ook complotten die blijken te kloppen. De CIA voerde echt geheime nachtvluchten uit met gevangen terrorismeverdachten, de NSA luistert echt het telefoon- en dataverkeer af en de moordenaar van Theo van Gogh Mohammed B. maakte echt deel uit van een samenzwering. The truth is out there, zoals ze zeggen - en wie eenmaal gelooft, heeft altijd gelijk.

Lee Harvey OswaldBeeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden