Analyse Referendum

40 voor, 35 tegen: de senaat heeft het referendum voor jaren begraven

De Eerste Kamer heeft het einde van het raadgevend referendum nu officieel bezegeld. Maar het debat over de wenselijkheid van referenda gaat gewoon door.

Thom de Graaf (D66) in de Eerste Kamer, vlak voor de stemming in de senaat. Beeld Marcel van den Bergh

‘Politiek doet altijd een beetje pijn’, zegt D66-senator Thom de Graaf dinsdag voorafgaand aan de stemming in de Eerste Kamer. Hij staat op het punt zijn zegen te geven aan de intrekkingswet van minister en partijgenoot Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken), die regelt dat de Wet raadgevend referendum ter aarde wordt besteld. 

Een beetje pijn is een understatement: juist vernieuwingspartij D66 draagt de politieke last van deze afspraak uit het regeerakkoord. Juist D66 stond immers aan de wieg van de referendumwet. En juist D66 houdt vol eigenlijk wel voor referenda te zijn, mits ze beter worden georganiseerd. 

Daarmee staat de partij model voor de sfeer waarin de uitvaart zich dinsdag voltrekt: ‘Het referendum is dood, leve het referendum.’ Het instrument voor directe democratie zal op nationaal niveau voorlopig niet meer worden gebruikt, dat staat vast, maar de discussie over de wenselijkheid ervan woedt onverminderd voort.

Precies negen maanden nadat het kabinet-Rutte III aantrad, behoort het raadgevend referendum tot het verleden. Het werd drie jaar geleden ingevoerd, is twee keer gehouden en verdwijnt nu razendsnel onder de grond. Het middel was ‘fundamenteel gebrekkig’, in de woorden van Ollongren. In het regeerakkoord stond al dat het niet bracht wat werd gehoopt.

Dat de kiezers deze begrafenis bij een volgende stembusgang alweer vergeten zijn – zoals wellicht de hoop is – is niet zeker. Het Nationaal Kiezersonderzoek en het langlopende onderzoek naar ‘burgerperspectieven’ van het Sociaal en Cultureel Planbureau stellen vast dat het referendum onder de bevolking brede en duurzame steun geniet, zoals staatsrechtsgeleerde Joop van den Berg vorige week in een column in herinnering bracht.

Bovendien wordt niet alleen binnen D66 gerept van een wedergeboorte in een andere gedaante. Het kamp in de Tweede Kamer dat meer directe democratie wil, groeit al jaren gestaag.  Onder leiding van VVD-coryfee Johan Remkes doet een staatscommissie  intussen onderzoek hoe het parlementaire stelsel verbeterd kan worden. Fundamentele vraag: is directe democratie verenigbaar met het systeem van evenredige vertegenwoordiging na landelijke verkiezingen? Remkes’ antwoord: ja. In een vorige maand gepresenteerde tussenrapportage wordt het bindend correctief referendum aanbevolen. Eind dit jaar verschijnt het definitieve rapport, dat de uitwerking van dit voorstel zal bevatten.

Maar het kabinet wilde daarop niet wachten. Alle verzoeken vanuit de oppositie om het huidige instrument te behouden zolang er geen nieuw is, werden afgewimpeld. Voor de stemming dinsdag vraagt PVV-senator Alexander van Hattem extra spreektijd, om erop te wijzen dat nog hoger beroep bij de rechter mogelijk is om over de intrekkingswet, jawel, een referendum te houden. Daar is de stichting Meer Democratie van voormalig PvdA-Kamerlid en referendum-pleitbezorger Niesco Dubbelboer druk mee doende.

Maar ook dat helpt niet. Als plechtige laatste woorden bij het graf, voordat de aarde over de kist gaat, spreekt Ollongren: ‘We kennen in Nederland scheiding der machten. De gang naar de rechter en het wetgevingstraject moeten onafhankelijk van elkaar plaatsvinden.’ 

Waarop tot hoofdelijke  stemming kan worden overgegaan. De Graaf: ‘Voor.’ D66-fractievoorzitter Hans Engels: ‘Voor.’ Achter de ministerstafel turft Ollongren mee. De fractiediscipline is voorbeeldig. De coalitie (38 zetels) houdt de rijen gesloten en vindt de SGP (2 zetels) aan haar zijde. Einduitslag: 40 voor, 35 tegen. Aangenomen. Felicitaties voor de minister.

In de wandelgangen na afloop heeft senator Engels de pijn al verwerkt. ‘In Nederland is het handhaven van de status quo nog altijd het hoogste doel. Dat moet niet. Maar als als we ’m doorbreken, dan wel met goede middelen.’ Hij wil maar zeggen: het raadgevend referendum was dat niet, met zijn uitkomst die het kabinet naast zich neer kon leggen. ‘Wij gaan onverkort inzetten op het bindend correctief referendum en zullen de ambities van deze minister goed volgen.’

Ollongren zelf heeft een Ruttiaans antwoord op de vraag of zij werk gaat maken van een beter, bindend referendum: ‘Stap voor stap.’ Ze wil de commissie-Remkes ‘niet voor de voeten lopen’ en bovendien is haar agenda ‘breder’. Misschien dat het er ooit van komt, maar zoveel is zeker: het zal jaren duren voordat het referendum uit het graf herrijst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden