30. We gaan kanker gewoon genezen

Gestaag verliest kanker zijn odium van onontkoombare vloek. Hij wordt een vijand die we op vele fronten kunnen bestrijden.

Een waanidee, dat was het: de gedachte dat we kanker ooit kunnen genezen, of er desnoods een chronische ziekte van maken. Maar 2012 bood zoveel fascinerende onderzoeksresultaten dat wat ooit onmogelijk leek steeds dichterbij lijkt te komen.


Allereerst was daar het internationale succes van de persoonlijke kankerbehandeling. Kanker ontstaat door veranderingen in het dna waardoor de celgroei op hol slaat. Iedere tumor is genetisch net even anders en dat maakt een precisiebombardement, met uitgekiende medicijnen, tot het beste bestrijdingsmiddel.


Maar daarvoor moet er wel eerst een overzicht komen van alle mogelijke dna-veranderingen in tumoren - een soort encyclopedie van alle kankersoorten. Het afgelopen jaar is die kankercode gekraakt, zegt Hans Clevers, president van de KNAW, de academie van wetenschappen. 'Zo'n tien jaar geleden is de genetische code van de mens ontcijferd na een jarenlange titaneninspanning van vele wetenschappelijke instituten. Een ongekende technologische revolutie maakt het nu mogelijk om de individuele code van een mens (of van een kankercel) af te lezen voor niet veel meer dan 1.000 euro, binnen enkele dagen.'


In 2012 zijn inventarisaties gepubliceerd van alle dna-veranderingen in tumoren van grote groepen uiteenlopende kankerpatiënten, in kaart gebracht met die nieuwe technologie. Duizenden onderzoekers werkten daarbij samen.


Clevers: 'Voor het eerst hebben we nu een totaalbeeld van de veranderde dna-code bij alle veelvoorkomende vormen van kanker. We zien de overeenkomsten en verschillen in het dna tussen patiënten met dezelfde kankervorm, en begrijpen beter waarom iedere patiënt zijn eigen ziektebeloop kent. Onverwachte dna-overeenkomsten tussen verschillende vormen van kanker maken duidelijk dat sommige van de beste kankermedicijnen breder inzetbaar zijn.' Het is het begin, zegt hij, van een tijdperk waarin de dna-code van alle individuele kankerpatiënten wordt opgehelderd om ze daarna de optimale behandeling te kunnen geven.


Hoogleraar René Bernards, verbonden aan het Nederlands Kanker Instituut-Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis (NKI-AVL), noemt een tweede doorbraak op het gebied van de oncologie: de ontdekking dat in het dna van bloedplasma al heel vroeg kan worden aangetoond of een kankerpatiënt resistent wordt tegen de behandeling.


Bernards, die op moleculair niveau onderzoekt hoe kankergezwellen ontstaan, groeien en uitzaaien, legt het belang van die vinding uit. In bloedplasma, vertelt hij, zitten geen intacte cellen meer, dus het zou ook geen dna moeten bevatten. Bij kankerpatiënten circuleert in het plasma toch los (celvrij) dna. Dat is grotendeels afkomstig van kankercellen die zijn doodgegaan. Die celdood is het gevolg van veranderingen in het dna: de tumor verandert van eigenschap en dat kost sommige cellen de kop. Die veranderingen in kankercellen leiden er vaak toe dat de behandeling niet meer aanslaat.


Resistentie tegen kankertherapie is de grootste belemmering bij het genezen van kanker, zegt Bernards. Tot nu toe wordt noodgedwongen afgewacht of de tumor weer gaat groeien, waarna bekeken wordt of nog een andere behandeling mogelijk is. Afgelopen zomer toonden onderzoekers aan dat bij darmkanker de resistentie tegen bepaalde medicijnen al kan worden vastgesteld in het celvrij dna in het bloedplasma, lang voordat de tumor weer begint te groeien.


Bernards: 'We spreken van vloeibare biopten omdat niet langer in de tumor zelf geprikt hoeft te worden om het dna van de kankercellen te bestuderen. Vaak bevindt zich een uitzaaiing op een anatomisch onbereikbare plaats - veelal in de hersenen. Vloeibare biopten uit bloedplasma bieden de mogelijkheid om in alle uithoeken van het menselijk lichaam de veranderingen in het dna van uitgezaaide tumoren in de gaten te houden en de behandeling vroeg aan te passen als er mutaties optreden.'


Voor hoogleraar immunotechnologie Ton Schumacher (NKI-AVL), heeft 2012 definitief duidelijk gemaakt dat het eigen immuunsysteem van kankerpatiënten kan helpen om kanker te bestrijden. Immunotherapie gold decennialang als beloftevol maar het succes bleef gering. De T-cellen van het immuunsysteem - het leger dat ziekteverwekkers opruimt - heeft het lastig bij de bestrijding van kankercellen omdat die cellen trucjes kennen om aan de afweer te ontsnappen. Het afgelopen jaar bracht een doorbraak: wetenschappers rapporteerden succes nadat ze T-cellen van buitenaf hadden geholpen.


Die hulp kan divers zijn. T-cellen kunnen buiten het lichaam zo worden hergeprogrammeerd dat ze bloedkankercellen gericht aanvallen. Deze maand werd bekend dat met die aanpak behalve een aantal volwassenen voor het eerst ook een kind met leukemie lijkt genezen.


Ook kunnen T-cellen uit kankerweefsel worden gehaald, buiten het lichaam worden vermenigvuldigd en weer worden teruggegeven. Wereldwijd slaat die methode bij de helft van de melanoompatiënten aan. Schumacher en zijn collega's behandelen sinds kort ook Nederlandse patiënten. Bij drie van de vijf is de kanker geheel of deels verdwenen.


Schumacher is ook enthousiast over een derde methode, die dit jaar resultaat opleverde bij een groot aantal patiënten. T-cellen, legt hij uit, hebben een eiwit op de buitenkant (PD-1) en veel kankercellen slagen erin zich daaraan te binden. Daardoor werken de T-cellen niet meer. Door met een medicijn die rem op de T-cellen uit te schakelen, grijpen de kankercellen mis en wordt de tumor een doelwit voor het immuunsysteem.


Het spectaculairste, zegt Schumacher, is dat er succes mee wordt geboekt bij verschillende vormen van kanker en dat de respons bij patiënten langdurig is. 'Voor mij het bewijs dat immuuntherapie breed toepasbaar kan zijn bij kanker.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden