27 jaar Karimov, wat betekent dat voor Oezbekistan?

Iedereen in Oezbekistan weet hoe president Islam Karimov danste: armen gestrekt de lucht in, handpalmen naar de hemel gekeerd, de voeten doen het werk. Elk jaar voerde Karimov zijn dans uit op de onafhankelijkheidsdag van Oezbekistan. Donderdag was hij er voor het eerst in 25 jaar niet bij.

Islom Karimov en Vladimir Poetin.Beeld anp

Een halfjaar voor de eerste viering, in 1992, leidt Karimov zijn eerste belangrijke gast uit het Westen rond. James Baker, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, zoekt vrienden in Centraal-Azië. Met de val van de Sovjet-Unie is Oezbekistan plots de grootste onafhankelijke staat in de regio.

Samenwerken wordt geen enkel probleem, zegt Karimov tegen Baker in zijn geboorteplaats Samarkand. Hij trekt een kladblok uit zijn zak en begint Amerikaanse principes af te vinken die hij belooft over te nemen. Een selectie uit Karimovs lijstje: vrije verkiezingen, vrijemarkteconomie, respect voor mensenrechten, respect voor minderheden. Baker vertrekt opgewekt uit Oezbekistan. 'Ik ben heel tevreden met wat ik gehoord heb.'

(Tekst gaat verder onder video).

Repressief

Vierentwintig jaar later behoort Oezbekistan tot de meest repressieve landen ter wereld. Marteling is er aan de orde van de dag, volgens de VN. Vrije pers is er uitgeroeid, zegt Freedom House. Die ngo plaatst Oezbekistan al jaren in het rapport 'Worst of the worst': een lijst van de ergste mensenrechtenschenders ter wereld.

Al die tijd heeft Karimov onafgebroken de teugels in handen gehad. In de grondwet, die Karimov zelf liet opstellen, staat dat een president maximaal twee termijnen mag blijven zitten. Maar de grondwet gold niet voor Islam Karimov. Hij rekte zijn tweede termijn met twee jaar via een referendum. Voor zijn derde en vierde termijn nam hij die moeite niet. Niemand die er nog wat van durfde te zeggen in Oezbekistan.

De principes op het kladblokje zijn nooit Karimovs ambities geweest. Dat bleek al in de laatste dagen van de Sovjet-Unie. Als leider van de Sovjetrepubliek Oezbekistan schaarde Karimov zich achter de (mislukte) staatsgreep van conservatieve communisten in Moskou. Die probeerden de hervormingen van Gorbatsjov terug te draaien. De perestrojka was volgens Karimov 'een doodlopend spoor'. Liever ging hij terug naar een stalinistisch systeem.

Onaantastbaar

Als president van een onafhankelijk Oezbekistan realiseerde Karimov zijn wens. Hij maakte zichzelf onaantastbaar door elke vorm van kritiek te bestraffen. Politieke tegenstanders, journalisten en activisten verdwenen, belandden in de cel of werden het land uitgezet.

Meest berucht is het bloedbad van Andijon. Op 23 mei 2005 verzamelden zich daar meer dan 10.000 mensen om te demonstreren tegen arrestaties van zakenmensen en tegen slechte economische en politieke omstandigheden. Militairen van Karimov schieten die dag meer dan 700 mensen dood volgens mensenrechtenactivisten. Na het bloedblad op het Plein van de Hemelse Vrede in China was er in de wereld geen grotere afslachting geweest. Zelf hield de regering het dodental van 'het incident' op enkele tientallen.

Karimov legitimeerde zijn harde beleid door te wijzen op het gevaar van islamitisch extremisme. Terroristische groeperingen kregen van hem geen kans in Oezbekistan, tot genoegen van de Amerikaanse regering. Die gaat in 2001 toch samenwerken met Karimov, ondanks diens gebroken beloftes. President Bush heeft Oezbekistan nodig om vanuit daar militaire operaties uit te voeren tegen de Taliban in Afghanistan - mensenrechten doen er even niet meer toe.

Archiefbeeld van de voormalige president van de Verenigde Staten George W. Bush.Beeld anp

Hersenbloeding

Karimovs hersenbloeding van afgelopen zaterdag werd dagenlang geheim gehouden door de Oezbeekse regering. Terwijl de Turkse premier Yildirim vrijdag zijn condoleances uitsprak, ontkende de Oezbeekse regering de dood van Karimov nog.

Daarmee doen Karimovs laatste dagen, net als zijn ijzeren beleid, denken aan die van Sovjet-leiders. Ook de slechte gezondheid van Lenin en Stalin werd aanvankelijk verzwegen door hun hoogste beambten. Plots moesten zij verder zonder de man die jarenlang alle beslissingen in het land genomen had.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden