25 jaar geleden viel de Sovjet Unie: zo was het om er te leven als student

Het is vandaag 25 jaar geleden dat de Sovjet-Unie ophield te bestaan. Wat was de Sovjet-Unie? Hoe was het leven er? En wat is er veranderd in Wit-Rusland, waar de val van de Unie werd beraamd.

De opkomst van Boris Jeltsin (l) betekende het einde van de Sovjet-Unie Beeld afp

De Sovjet-Unie begon al wat af te bladderen, toen ik in 1981 in de provincieplaats Voronezj arriveerde voor een jaartje aan de universiteit. Bij het station hingen dronkelappen rond, wat natuurlijk niet de bedoeling was in het Arbeidersparadijs. Het studentenhuis aan de Friedrich Engelsstraat wekte ook niet de indruk dat het socialisme had gezegevierd, zoals de Sovjet-televisie dag in dag uit verkondigde. De vaal gele gevel brokkelde hier en daar af en in de douchehokken groeiden paddestoelen aan het plafond.

Er heerste een Sovjet-sfeer die een wat belegen indruk maakte. Beneden in het gebouw huisde een 'commandant' die de taak had de socialistische orde te bewaken met hulp van een paar vertegenwoordigers van de studenten, de 'klikkers'. Op onverwachte momenten trokken zij door de gangen van het gebouw om de kamers te inspecteren. De bewoners van de schoonste kamer kregen in het kader van wat de 'socialistische wedijver' werd genoemd, een eervolle vermelding op een reusachtig bord in de hal.

Er waren studenten die heilig in het communistische systeem geloofden, maar bij de meesten was het heilige vuur al lang gedoofd: met tegenzin werkten zij zich door dikke boeken over het 'diamat' (dialectisch materialisme) of de geschiedenis van de partij. Maar de Sovjet-propaganda deed toch haar werk. Viktor, een student uit Siberië, vroeg mij eens hoe ik het uithield in het Westen waar men massa's werklozen liet creperen en waar de kogels je om de oren vlogen. Toen ik hem uitlegde dat het wel meeviel met de misdaad en dat werklozen een uitkering kregen, keek hij mij meewarig aan. 'Ik weet ook wel dat jij dat van je regering moet zeggen', zei hij.

Dat de liefde voor het Sovjet-systeem niet erg diep zat, merkte je ook als er in de bioscoop De Proletariër aan de Boulevard van de Revolutie een film van westerse makelij werd vertoond. Voordat de film begon, luisterde het publiek verveeld toe hoe een partijfunctionaris het 'verrotte' kapitalistische systeem ontleedde. Maar zodra de film begon, veerde iedereen enthousiast op. Als in de pauze beelden werden vertoond waarop de bejaarde partijleider Leonid Brezjnev het socialistische systeem aanprees, werd er gegniffeld in het duister. 'Socialistisch' kwam eruit als 'sosiski': worstjes.

Alles meer dan tien kilometer buiten de stadsgrenzen van Voronezj was verboden gebied voor de westerse studenten. Wie naar Moskou wilde, had een visum nodig, waarvoor de plaatselijke KGB toestemming moest geven. Maar je kon die omslachtige procedure ook omzeilen. Van een Russische kamergenoot leende ik zijn winterjas en bontmuts om vermomd als een Sovjet-burger naar de Baltische staten te reizen, die destijds te boek stonden als de 'vrolijkste barak' van de Sovjet-Unie. Kennelijk werkte het systeem niet altijd even goed.

De terreur uit het Stalin-tijdperk mocht dan voorbij zijn, helemaal was de angst niet geweken. Er waren zaken waarover angstvallig werd gezwegen. Diep in de nacht kwamen op het station van Voronezj soms treinen aan met de zinken doodkisten waarin de lijken van gesneuvelde Sovjet-militairen uit Afghanistan werden teruggebracht. Dat de Afghanen niet gediend waren van de 'broederhulp' die de Sovjet-Unie het Afghaanse volk kwam verlenen, was een verboden onderwerp dat iedereen vermeed.

Armoede was er niet, maar toch bood het 'ontwikkelde socialisme' een treurige aanblik. Vlees was nauwelijks te krijgen in de gewone winkels en sommige producten verdwenen plotseling voor weken uit de schappen. Wie daar zijn verbazing over uitsprak, kreeg te horen dat het juist een bewijs van de welvaart van het Sovjet-volk was: de koopkracht was zo groot, dat de leveranciers het niet konden bijhouden.

In januari 1982 was ik toevallig in de Britse ambassade in Moskou, een statig gebouw recht tegenover het Kremlin, waar volgens de Britse diplomaten iets aan de hand was. Misschien was de oude Brezjnev overleden? Uiteindelijk bleek dat Michail Soeslov, sinds jaar en dag de bewaker van de partijideologie, de geest had gegeven. Eerst stierf de ideologie, in de jaren erna drie partijleiders achter elkaar en toen Gorbatsjov het systeem probeerde te reanimeren, de Sovjet-Unie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.