24. Wij zijn gefascineerd door zigeuners

De Nederlandse tv heeft zich op het zigeunerleven gestort. Django Wagner is er blij mee. 'Eindelijk eens de andere kant van het verhaal.'

De 10-jarige Tonia staart voor zich uit. Zucht. Ze zit al uren stil voor de kapper en visagist, een blos op de wangen van spanning, of rouge. Terwijl ze haar prinsessenjurk aantrekt, verzamelt zich buiten een menigte rond de roze loper. 'Mam, hier zit m'n lippenstift in. In m'n tassie', zegt ze, rommelend met het glanzende buideltje dat speciaal bij haar jurk is gemaakt.

Haar moeder geeft haar iets dat belangrijker is dan lippenstift, zegt ze. Een rozenkrans. Tonia moet het gebedssnoer in haar tasje doen, naast de lippenstift. Als het meisje door een ballonnenhaag de deur uit loopt, klappen de ouders en kinderen die buiten staan te wachten. Een vrouw in badjas met tijgerprint kijkt vol bewondering naar de trotse Tonia.

'Dat is toch prachtig voor zo'n kind?', zegt Django Wagner (42), naar de tv wijzend. 'Zo'n communie is heel belangrijk; maakt niet uit wat het kost.' De volkszanger wil voor de krant, als bekende zigeuner, best zijn visie geven op een van de mediatrends van 2012: televisie over woonwagenbewoners en zigeuners. Dat doet hij in het dorpscafé van Son, niet ver van zijn woonplaats Nuenen. Wagner heeft zijn broers en neven meegenomen, de vrouwen zijn thuis.

Het fragment waarin de 10-jarige Tonia zich opmaakt voor haar eerste communie komt uit Gypsy Girls, het in september en oktober door RTL uitgezonden programma over de communie van Nederlandse woonwagenbewoners en zigeuners. Wagner en zijn familie herkennen niet alles van wat op televisie wordt getoond. 'Die korte jurkjes die de vrouwen dragen, dat is bij ons niet de bedoeling', zegt hij. 'Dat is te bloot. Bij ons dragen de vrouwen een lange rok.'

Daarmee wijst hij en passant op een van de valkuilen van televisie over relatief onbekende minderheden: de nuances verdwijnen. Voor de kijker vormen de minderheden al snel een homogene groep, terwijl er grote verschillen zijn tussen bijvoorbeeld de woonwagenbewoners en de conservatievere Sinti, waartoe Wagner behoort.

Bijna tegelijkertijd met Gypsy Girls werd op de publieke omroep nog een programma uitgezonden over het zigeunerleven: Bauer's Zigeunernacht. Daarin 'dompelde Frans Bauer zich onder in het echte gypsyleven', aldus de TROS.

Bauer deed dat op een veldje in Hongarije met een zorgvuldig gecaste Roma-familie - een tandeloze oma met hoofddoekje, de mannen steevast een viool in de aanslag. Elke week ontving Bauer daar een bekende Nederlander.

De familie Wagner schudt het hoofd als het over Bauer's Zigeunernacht gaat. 'Hij laat zo weinig zien van hoe wij leven', zegt de volkszanger. 'Bauer en zijn gasten douchen zich onder een waterton, dat is nooit zo geweest. Zigeuners wassen zich eerder in een meertje.'

Het gevaar van romantisering ligt op de loer, geeft ook Frans Bauer toe in het programma. Hij vertelt de SP-politicus Emile Roemer, ook te gast, dat hij altijd veel verhalen heeft gehoord van zijn grootouders. 'Maar ik heb dat leven wel een beetje geromantiseerd', zegt hij, zittend in een Pipo de Clown-achtige woonwagen.

Toch zijn Wagner en de familie blij met de aandacht voor het zigeunerleven. Ze vinden het fijn dat er gekeken wordt naar 'de andere kant van het verhaal'. Allen hebben ervaring met vooroordelen. Klasgenootjes van hun kinderen mogen vaak niet bij hen spelen. Laatst bood de familie een camper te koop aan op Marktplaats. Toen de potentiële kopers zagen dat de auto op een woonwagenkamp stond, reden ze snel door.

'Er zitten ook boeven tussen woonwagenbewoners', zegt Wagner. 'Maar het verschil is dat wij er allemaal op worden aangekeken. Als daarentegen Jantje uit de Lindenlaan iets doet, is het alleen die boef van nummer 5. Daarom ben ik blij met deze programma's. Nu zie je ook de positieve kanten van het zigeunerleven.'

Daar denken veel reizigers, zoals woonwagenbewoners ook worden genoemd, en zigeuners in Groot-Brittannië anders over. Het Britse Big Fat Gypsy Weddings zorgde daar voor veel ophef. Het programma is al twee seizoenen een grote tv-hit, met zo'n 8 miljoen kijkers per keer.

Big Fat Gypsy Weddings werd afgelopen jaar even-eens door RTL4 uitgezonden, en haalde van alle zigeunerprogramma's de hoogste kijkcijfers: gemiddeld 1,3 miljoen kijkers per keer. Naar Bauer's Zigeunernacht keken gemiddeld 1,2 miljoen mensen, naar Gypsy Girls 800 duizend.

Zoals vaak bij programma's met de hoogste kijkcijfers, biedt Big Fat Gypsy Weddings ook het meeste spektakel. Zo is er te zien hoe jonge vrouwen exorbitante bedragen uitgeven aan excentrieke feestjurken, bijvoorbeeld in de vorm van een fluorescerende ananas en palmboom. Veel ophef was er over een 6-jarig meisje dat voor haar communie een spray-tan (om een bruinere huid te krijgen) ontvangt, en over het zogenoemd traditionele dating-ritueel 'grabben', waarbij jongens jonge vrouwen bij de borsten grijpen en de vrouwen zich moeten verweren.

Met de maatschappelijke ophef kwam ook de kritiek van de kant van de Britse reizigers en zigeuners: zij herkenden zich niet in het geschetste beeld. De families die werden gevolgd zouden gecast zijn op hun buitenissigheid en niet representatief zijn voor de gemeenschap. Er verschenen berichten in de media over zigeuner- en reizigerskinderen die op school werden gepest vanwege het programma. 'Mijn dochter werd uitgescholden voor hoer en heeft de school uiteindelijk moeten verlaten', schrijft Christine Cawley, een woonwagenbewoonster, in een opinieartikel op de website van de Engelse krant The Guardian.

De Nederlandse programma's zijn minder gericht op tumult. Toch scoorden zij, voor een programma over een minderheidsgroep, eveneens goed. De aantrekkingskracht zit in het kijkje in het leven van mensen die de meeste Nederlanders alleen uit verhalen kennen.

De doelgroep van de programma's beperkt zich bovendien niet tot de Nederlanders die vanuit hun interesse in andere culturen meer willen weten over het leven van zigeuners en woonwagenbewoners. Er zullen ook mensen kijken die hun vooroordelen, over bijvoorbeeld protserige bruiloften of sexy kleding, graag bevestigd willen zien.

En er ís ook daadwerkelijk wat te zien. De tijd dat je met twaalf nietszeggende mensen in een huis (zoals bij Big Brother) een tv-hit te pakken had, is wel voorbij. Zijn de hoofdrolspelers in je realityprogramma niet interessant van zichzelf, dan plaats je ze tegenwoordig gewoon in een interessante omgeving (zoals bij Echte Meisjes In De Jungle).

Bij programma's over woonwagenbewoners en zigeuners hoeft dat niet, want de manier waarop zij met communies, bruiloften en begrafenissen omgaan is voor de gemiddelde Nederlanders opvallend genoeg.

Het is tegelijkertijd interessant dat het verhaal niet eendimensionaal is: ja, er worden grote bedragen uitgegeven aan uiterlijke schijn zoals een jurk, make-up of een doodskist, maar de verhalen getuigen eveneens van een diepe religiositeit en een conservatieve seksuele moraal. Zoals bij de aan het begin van dit verhaal beschreven scène. Tonia, het 10-jarige meisje, zit al uren in de make-up en bekommert zich om haar lippenstift. Maar in hetzelfde tasje zit de rozenkrans die haar moeder waarschijnlijk als klein meisje weer van haar moeder heeft gekregen.

De programma's over reizigers en zigeuners gaan bewust over wat hen onderscheidt van de gemiddelde Nederlander: communies, bruiloften, begrafenissen. Ze zijn gemaakt om een beter beeld te geven van deze groepen en vooroordelen weg te nemen.

Maar juist die nadruk op het onderscheidende kan stereotypering in de hand werken. Wie dit najaar voor de tv zat, zou weleens kunnen denken dat alle zigeuners tandeloze omaatjes zijn en alle woonwagenmeisjes hun communie vieren in een zuurstokroze koets.

'De kijkers begrijpen door deze programma's niet dat we meer mainstream zijn dan ze denken', schrijft Christine Cawley, de Ierse woonwagenbewoonster, in haar opiniestuk op de website van The Guardian. 'We werken, gaan naar school, gaan naar de kerk en ja, we hebben zelfs ideeën over de politiek.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden