1. Wees jezelf

'Jezelf zijn' is misschien wel het grootste cliché van deze tijd. Wanneer ben je jezelf?

Op 17 september 2010 liep een man - pet, bril, T-shirt, tattoos - een podium op om te zingen voor vier mensen die met hun rug naar hem toe zaten. Hij had niet geoefend, want, zo legde hij uit: 'Als je niet oefent, ben je meer jezelf.'


Na de eerste zin van Use Somebody waren drie van de vier stoelen omgedraaid. De vierde, waarop jurylid Jeroen van der Boom zat, zou even later volgen. Het optreden van minder dan 2 minuten maakte van de man, die Ben Saunders bleek te heten, een bekendheid. Door simpelweg zichzelf te zijn.


Gedurende het programma The Voice of Holland bleef Saunders zichzelf. In zijn geval betekende dat: stoer, maar zachtaardig; enthousiast, maar laconiek; ontwapenend, brutaal en goedlachs. Het leverde hem de winst op. Dat hij kan zingen, zal ook geholpen hebben.


Dat we 'jezelf zijn' als een deugd beschouwen, staat vast. We gebruiken het als aanmoediging of aansporing als het even tegenzit ('wees gewoon jezelf'), als een excuus of rechtvaardiging voor onaangepast gedrag ('maar ik ben wel mezelf') en als een aanprijzing na een prestatie ('ze is heel erg zichzelf'). Authenticiteit als smaakmaker van het leven.


Jezelf zijn is sinds de komst van reality (echte tv, het woord zegt het al) en talentenjachten mogelijk het grootste taalcliché van deze tijd. En wie niet zichzelf zegt te zijn, doet op z'n minst zijn ding. Voetballers spelen hun eigen spelletje, acteurs hopen zichzelf niet te verliezen en zelfs politici willen het verhaal zo dicht mogelijk bij zichzelf houden - wie niet zichzelf is, is gezien.


Maar hoe doe je dat eigenlijk, jezelf zijn? En mag je er moeite voor doen? Wie te hard zijn best doet, kan immers moeilijk zichzelf zijn. Jezelf zijn veronderstelt een bepaalde mate van nonchalance, je niet druk maken om wat anderen vinden. Of is aan jezelf werken ook geoorloofd? Kun je jezelf worden?


Toen het tweede seizoen van The Voice begon had Ben Saunders één tip voor de kandidaten. U raadt het al: jezelf blijven. 'Dat heb ik ook gedaan', zei hij in een interview met NLtracks. 'Als iemand zei: ik heb een leren broek voor je, dan zei ik: ja dag, die ga ik niet aantrekken. Andere mensen luisteren daar misschien wel naar, maar ik niet.'


Uit deze schijnbaar nietszeggende quote is toch een les te distilleren. Een aan koppigheid grenzende eigenzinnigheid maakt je authentiek. Althans, volgens Ben Saunders. Zijn boodschap was eigenlijk: zeg wat je denkt en verander niet. Houd vast aan je eigen smaak (en je andere voorkeuren). Maar als we ons daar naar zouden voegen, droegen we nog steeds dezelfde skatekleren als op de middelbare school. Wanneer is je identiteit af? We mogen toch aannemen dat Saunders niet geboren is met tatoeages in zijn nek.


Hoewel de zucht naar de authentieke mens iets van de laatste jaren lijkt, is het in wezen van alle tijden. Al in 1982 profileerde de VVD zich onder leiding van Ed Nijpels met de leus 'gewoon jezelf kunnen zijn'. Dat vonden veel Nederlanders wel wat; de partij boekte tien zetels winst. En - we maken even een sprong - op de tempel van Apollo in Delphi stond het oud-Griekse aforisme 'Ken uzelf'. Blijft de vraag: hoe dan?


Door in jezelf te keren, zei Socrates. Hij trok zich geregeld terug om te luisteren naar wat hij zijn 'daimon' noemde, de innerlijke stem die iedereen heeft en die ons begeleidt bij wat we doen. Socrates zei dat hij daar uiteindelijk de meeste wijsheid uit haalde; uit die stem in hemzelf, die hem dingen influisterde.


Maar als we terugkeren naar de postmoderne mens leren we uit de popcultuur dat de innerlijke stem tweeledig is: de duivel op de ene schouder, de engel op de ander. Naar wie te luisteren? Dat ligt aan je opvattingen over de aard van de mens. Denk je, zoals de Chinese filosoof Xunzi (312 - 230 v. Chr.) of de Engelse Thomas Hobbes (1588-1679), dat de mens van nature slecht is, dan is de duivel de ware zelf en de engel de gesocialiseerde zelf, de geïnternaliseerde dwang van de buitenwereld.


Dat komt overeen met wat veel denkers over authenticiteit schrijven: de maatschappij vertroebelt het zelfbeeld, het kapitalisme heeft de mens van zichzelf vervreemd. Sinds de industriële revolutie werden we ook nog eens overspoeld door ontzuiling, ontideologisering, globalisering en medialisering - stuk voor stuk ontwikkelingen die de mens verder van zijn oorspronkelijke ik lieten afdrijven.


Terug naar de natuur is daarom het devies van Jean-Jacques Rousseau (die overigens uitging van het goede in de mens). De hang naar authenticiteit in de huidige tijd is voor een groot deel terug te voeren op deze Franse filosoof, betoogt Maarten Doorman in zijn boek Rousseau en ik. Luister meer naar je hart dan naar je hoofd. Een eenvoudig leven op het platteland beginnen, dicht bij de natuur, alleen tussen onze naasten- zo kom je tot jezelf.


Michel de Montaigne, pionier van het zelfonderzoek en zodoende van grote invloed op Rousseau, ging nog verder en pleitte voor eenzaamheid. Houd een achterkamer voor jezelf apart, zonder je af van je gezin, doe alsof je geen bezittingen hebt en ga het gesprek aan met jezelf, het liefst dagelijks.


Niet alleen eenzaamheid leidt de weg naar je ware zelf, maar ook het loslaten van het materialisme. Een houding die in de huidige consumptiemaatschappij ironisch genoeg breedgedragen wordt als het op authenticiteit aankomt. 'Ik ben wie ik ben en ik doe wat ik zeg', rapt Lange Frans in zijn nummer Ben mezelf. 'Niet te definiëren door de dingen die ik heb.' Of zijn fans zichzelf niet definiëren door zijn muziek te verzamelen, is een vraagstuk dat aan Frans niet besteed zal zijn. Zijn boodschap is duidelijk: wie zichzelf vervolmaakt door te kopen, is leeg.


Koopwoede als identiteit - dat kan natuurlijk niet. Je kunt authenticiteit niet kopen, authentiek ben je! Het verlangen naar jezelf zijn is paradoxaal. Wie echt wíl zijn, is het per definitie niet, want jezelf zijn kan alleen als je er niet bewust mee bezig bent. Jezelf zijn staat bijna gelijk aan jezelf vergeten, in het moment opgaan (en wat dat precies betekent, is weer een ander stuk waard).


Moeiteloos moet het bestaan zijn (of in elk geval lijken). Jezelf zijn heeft zo bekeken iets gemakzuchtigs. Het is maar armoedig dat iedereen zichzelf wil zijn, zei Jo Hedwich Teeuwisse in een artikel in Volkskrant Magazine over nostalgisten, mensen die het liefst terugkeren naar de jaren twintig. 'Vroeger deden de mensen tenminste nog hun best zich beter voor te doen dan ze waren.'


Doe vooral geen moeite, dus. Of wel: als je naar een betere ik streeft. Blijf oefenen in dat geval. Wat je ook doet, luister niet naar Ben Saunders. Alhoewel, over één ding had hij gelijk: draag nooit een leren broek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden