174 keer het salaris van de werkvloer

Ondanks de crisis zagen veel directeuren hun salaris flink stijgen. Van hogere vaste beloningen tot ouderwetse aandelen: vier trends uit het jaarlijkse Volkskrant-onderzoek .

1 De loonkloof: gat tussen baas en werknemer groeit

Niet alleen aan de top was gedacht bij de beursgang van Ziggo in 2012. Ook de 2.500 medewerkers van het kabelbedrijf konden profiteren van het besluit van de Britse en Amerikaanse eigenaren om hun bezit te gelde te maken. Terwijl de winst van het aandelenpakket van topman Bernard Dijkhuizen eind vorig jaar bijna 15 miljoen euro bedroeg, hielden de werknemers die meededen ongeveer een maandsalaris over aan de notering aan de Amsterdamse beurs. Daardoor kwam de 'baas-koelieratio' bij Ziggo vorig jaar uit op 174: Dijkhuizen verdiende bij de kabelaar - ooit eigendom van de gemeenten - dus 174 keer zo veel als zijn gemiddelde werknemer.


Het is een extreem voorbeeld, maar de loonkloof in Nederland groeit. Midden in de slepende crisis wordt het verschil groter tussen wat de top verdient en de salarissen op de werkvloer. Bij ASML sloot Eric Meurice met dank aan zijn opties het jaar af met 143 keer meer dan zijn doorsneewerknemer. Bij het Unilever van Paul Polman was dat 121 keer, bij Heineken verdiende baas Van Boxmeer meer dan honderd keer zoveel als de werkvloer.


Dick Boer van Ahold hield 84 keer meer over. Niet ten opzichte van zijn laagstbetaalde vakkenvuller, maar ten opzichte van de gemiddelde werknemer van Ahold. Naar die verhouding is gekeken in het Volkskrant-onderzoek.


Vaak wordt de laagstbetaalde werknemer als norm genomen, zoals bij het Zwitserse referendum dat najaar plaatsvindt. Volgens de indieners mag de baas voortaan per maand niet meer verdienen dan zijn slechtstbetaalde werknemer in een jaar. Bijna de helft van de Zwitsers steunt dit '1:12-model', bleek uit de eerste peilingen. Het zegt iets over de boosheid over de topinkomens.


In Nederland kwam FNV Bondgenoten met de 'factor 20', voor wat een bestuurder maximaal meer zou mogen verdienen dan de laagstbetaalde werknemer. Daarvoor is nog een lange weg te gaan, verzuchtte de bond in 2011 na een onderzoek.


Dat blijkt: de loonkloof groeit weer. De baas-koelieratio steeg volgens het Volkskrant-onderzoek vorig jaar van 18 naar 19. Die stijgende trend midden in de crisis, als veel mensen moeten inleveren, is zorgwekkend, vindt FNV-voorzitter Ton Heerts. Net als de internationale vakbondsclub ILO anderhalve week geleden, waarschuwt hij voor sociale onrust. 'Je moet wel enorme lef hebben om als topbestuurder te zeggen: 'Ik heb veel en wil nog meer, en jij moet minderen.' Dat kan niet goed blijven gaan. Daar gaat onrust van komen,'


Bij dertig bedrijven verdient de topman meer dan twintig keer meer dan de werkvloer. Zijn er nog bedrijven met een fatsoenlijk loongebouw? Zeker, maar dat lijkt dan vooral te komen door het betere salaris van de werknemers, niet zozeer door bescheidenheid van de baas. Zo blijven alle banken onder de factor 10 en is bij de Luchtverkeersleiding Nederland, bekend om de goede beloning, de gelijkheid groot. Met 342 duizend euro verdient hoogste man Paul Riemens slechts 2,5 keer meer dan de 860 werknemers gemiddeld.


2 Vast salaris: haasje over

Topman Ben Noteboom van uitzendbedrijf Randstad ontving in 2004 als vast jaarsalaris 408 duizend euro. In 2012 kreeg hij voor dezelfde functie een bedrag van 965 duizend euro - een stijging van 136 procent. Het past bij de trend: bij 89 van de 134 onderzochte bedrijven steeg in 2012 het vaste inkomen, tegen 23 dalingen.


Dit jaar loopt Notebooms vaste jaarsalaris vermoedelijk verder op, aangezien de aandeelhouders in maart hebben ingestemd met een nieuw beloningsmodel. De vaste beloning gaat weer op de schop.


De stijging van het vaste inkomen van Noteboom volgt het traditionele patroon van haasje-over. De salarissen buitelen dan over elkaar heen door de salarisstrookjes van de bestuursvoorzitters onderling te vergelijken. Randstad bekijkt de salarissen van tien vergelijkbare bedrijven en stelt vervolgens een nieuw salarisniveau vast.


Als de omliggende bedrijven beter betalen, besluit het uitzendbedrijf het loon te verhogen - wat bij de andere bedrijven daarna ook weer een stijging uitlokt. Vooral in 2005 en 2006 veroorzaakte deze werkwijze een forse salarissprong bij Randstad. Ook tussen 2011 en 2012 steeg het vaste inkomen van Noteboom aanzienlijk, met 10 procent, naar 965 duizend euro.


Voor de vaststelling van het vaste salaris voor 2014 wijzigt Randstad de lijst van vergelijkbare bedrijven. Drie bedrijven verdwijnen uit de vergelijking, omdat ze 'betrekkelijk klein zijn', in 'financiële onzekerheid verkeren' of zijn overgenomen. Daarvoor in de plaats komen vier grotere ondernemingen, zoals reisbureau Tui, beveiligingsbedrijf G4S en schoonmaakbedrijf Sodexo. Of en in welke mate het vaste salaris volgend jaar stijgt, kan Randstad op dit moment niet zeggen.


Dit jaar blijven de bedragen gelijk. Randstad wijst erop dat het uitzendbedrijf door de jaren heen groter en complexer is geworden. De omzet is in die periode verdrievoudigd, van 5 miljard naar 17 miljard euro. De winst daarentegen was zowel in 2011 als 2012 lager dan in 2004.


Noteboom is niet de enige topbestuurder wiens vaste inkomen in 2012 een sprong maakte. Ook bestuurders als Paul Polman van Unilever, Peter Voser van Shell en Alexander Wynaendts van Aegon zagen hun vaste inkomen in 2012 verder stijgen. Laatstgenoemde kreeg er bijna een ton bij vanwege 'de gestegen kosten van levensonderhoud in Nederland', meldt de verzekeraar. De gewone werknemers kregen om die reden al eerder een compensatie.


Een bestuurder in Nederland verdient inmiddels ruim 5 ton aan vast salaris, 6 procent meer dan in het voorgaande jaar. Dat is meer dan de cao-stijging van doorsnee werknemers in 2012 (1,8 procent) of de gemiddelde jaarlijkse inflatie in Nederland (2,5 procent).


3 Gouden handdrukken: miljoen per stuk

De crisis houdt aan, de spanningen nemen toe, en daarmee de gouden handdrukken. In 2012 kregen zestien bestuurders samen ruim 15,5 miljoen euro mee, 2 miljoen meer dan een jaar eerder. De gemiddelde vertrekpremie steeg van 9 ton naar bijna een miljoen.


De regels zijn helder: maximaal een jaarsalaris mee als een bestuurder moet opstappen. Moest Hans Wijers weg bij Akzo Nobel of ging hij gewoon met pensioen? De oud-minister kreeg 1,13 miljoen euro mee, bijna anderhalf keer zijn jaarsalaris. De Franse Grontmijbestuurder Jean-Luc Schnoebelen vertrok zeker niet vrijwillig. Hij werd ontslagen wegens een 'vertrouwensbreuk' en kreeg 2,7 miljoen euro mee, meer dan zes keer zijn jaarsalaris en de hoogste handdruk van vorig jaar.


Verder vertrokken onder anderen Michiel Herkemij van DE Master Blenders en Patrick Morley van de Telegraaf Media Groep (TMG) met meer dan een miljoen euro. De laatste tot woede van het TMG-personeel, omdat hij verantwoordelijk wordt gehouden voor de miskoop Hyves. De wonderlijkste vertrekpremie komt op naam van Malcolm Brinded. Hij ging terug naar Groot-Brittannië met 2,4 miljoen euro van Shell op zak, twee keer zijn jaarsalaris, als compensatie voor de waardedaling van zijn Wassenaarse woning.


Met de gestegen beurskoersen zijn de beloningsfeesten van pre-crisisachtige allure terug van weggeweest. Zo werd het aandelenpakket van Bernard Dijkhuizen van kabelaar Ziggo vorig jaar 14.686.815 euro waard, wat hem tot de best beloonde bestuurder van 2012 maakt.


4 Prestatieaandelen: ouderwets feest

Ziggo werd vorig jaar naar de beurs gebracht door het Amerikaanse Warburg en het Britse Cinven. Zoals te doen gebruikelijk bij private equity werd het management daarbij volgehangen met aandelen. Dijkhuizen kreeg er ruim 721 duizend, waardoor de kabelbaas en voormalig Fokker-bestuurder begin 2014 als multimiljonair met pensioen kan.


Ook zonder de constructies van de opkoopfondsen leveren aandelen de bestuurders van eerbiedwaardige bedrijven miljoenen euro's extra op. Het pakket van Jean-François van Boxmeer van Heineken werd vorig jaar 1,36 miljoen euro meer waard, ruim meer dan zijn basissalaris van 1,05 miljoen euro. Peter Voser van Shell werd op papier 2,3 miljoen euro rijker en de om zijn duurzame ambities geprezen Paul Polman van Unilever verdubbelde zijn basissalaris virtueel met bijna een miljoen euro aandelenwinst. Zelfs de veel minder bekende Alexander van der Lof van de veel kleinere TKH Group - voorheen de Twentsche Kabelfabriek - kon bijna een miljoen euro bijschrijven, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant.


Prestatieaandelen als beloning zijn populair sinds opties uit de gratie zijn. Eric Meurice van ASML verdiende met dat inmiddels verfoeide instrument vorig jaar nog meer dan 7 miljoen euro, maar daarbij ging het deels om oude series.


Door de kritiek op opties en bonussen is het vaste salaris steeds belangrijker geworden. Met de aandelen hebben de commissarissen toch nog een instrument in handen om de beloning te sturen. Het verkrijgen van de aandelen is gekoppeld aan prestaties. Dat zijn vaak financiële doelstel- lingen, maar het kan - heel modern - ook gaan om duurzaamheid of klanttevredenheid. De bestuurders horen de aandelen volgens de regels pas daadwerkelijk te ontvangen als drie jaar na de toekenning aan de prestaties is voldaan. Daarna moeten ze de stukken nog een paar jaar vasthouden.


Door dat systeem kunnen vreemde situaties ontstaan. Zo maakten Shell, ASML en Randstad vorig jaar minder winst, terwijl de aandelenpakketten van de topmannen meer waard werden. Dat leverde Meurice van ASML nog eens ruim 2,3 miljoen euro op, naast de 7 miljoen optiewinst.


Verder is niet altijd even duidelijk hoe bestuurders de aandelen krijgen. De waarde van de aandelen die Nancy McKinstry in 2006 toegekend kreeg, werd door de beloningsadviseurs van Wolters Kluwer vastgesteld op 14,63 euro. De beurskoers van het informatiebedrijf uit Alphen aan den Rijn was toen 17,08 euro. Een jaar later was dat verschil - en daarmee de potentiële koerswinst voor McKinstry - nog groter. Volgens Wolters Kluwer waren de aandelen 11,32 euro waard, maar de werkelijke koers lag ruim vijf euro hoger.


'Niet transparant en discutabele bevoordeling van bestuurders', oordeelt David Tomic van de beleggersvereniging VEB, die deze praktijk bij meer beursfondsen tegenkomt. Zo kijk je toch anders naar de 2.963.460 euro winst die de Amerikaanse Wolters Kluwer-baas vorig jaar op haar aandelen maakte, waarmee ze haar totale inkomen verdubbelde tot 5,6 miljoen euro.


Het onderzoek is gebaseerd op de opgave van inkomens in de jaarverslagen van 134 bedrijven over 2012. De beloning van opties en prestatieaandelen tellen pas mee als de beloning definitief is toegekend. Het onderzoek is uitgevoerd door Jeroen Steinfort.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden