Achtergrond Slag bij Nieuwpoort

1600: Slag bij Nieuwpoort, dat feitje kunt u dromen. Maar weet u ook wat zich nou echt afspeelde in het Belgische havenstadje?

Het schilderij van de Slag bij Nieuwpoort van Louis Moritz Beeld Renate Beense

Vandaag beginnen overal in Nederland herdenkingen van de Tachtigjarige Oorlog, die 450 jaar geleden begon. De Volkskrant ging daarom terug naar Nieuwpoort. Wat gebeurde hier nou in 1600?

Een onaangename verrassing: toen Lodewijk Günther van Nassau, commandant van de cavalerie in het Staatse leger, over het strand richting Oostende reed, ontwaarde hij in de verte Spaanse soldaten. Direct stuurde hij een bericht naar zijn bevelhebber, Prins Maurits van Nassau. Dit gebeurde op zondag 2 juli van het gezegende jaar 1600. Het was 8 uur ’s ochtends.

Een half uur later was de prins ter plaatse. Hij zag ‘het strand met eene zwarte tint bedekt worden, door het Spaansche leger, hetwelk langzaam naderde’. Daarop liet hij zijn volledige troepenmacht mobiliseren, een verplaatsing waarbij het riviertje de IJzer moest worden overgestoken. Tijd om een brug te bouwen was er niet. Artilleristen, piekeniers en ruiters gingen noodgedwongen ‘te water’. ‘De legers naderden elkander als twee donderbuien, die zich met kracht [zouden] ontlasten’ noteerde een ooggetuige later. Hun treffen ging de boeken in als de Slag bij Nieuwpoort.

U hoorde ervan. Het is de bekendste onbekende slag uit onze geschiedenis. Zelfs de minst vaderlandslievende burger kon tot voor kort jaartal en plaats opdreunen, maar had je even doorgevraagd, dan was-ie waarschijnlijk niet veel verder gekomen dan dat er een slag was geweest. In 1600. Bij Nieuwpoort. Waarvan-ie ook niet precies wist waar het lag. Welnu, Nieuwpoort ligt aan de Vlaamse kust, en de gelijknamige veldslag was tussen het Staatse leger onder leiding van Prins Maurits van Nassau en de Spaanse troepen van Albrecht van Oostenrijk. De Staatsen wonnen. Wat was nu precies de inzet van de strijd? En waarom werd juist deze slag in de vaderlandse historie zo’n begrip?

Beeld Renate Beense

De rijbewijsloze bezoeker is niet zomaar in Nieuwpoort. Men neme de trein van Antwerpen naar Oostende en reist dan per tram in zuidelijke richting naar de uit twee delen bestaande stad. Het nieuwe deel is een generieke badplaats, zo een waar de hoogbouw welig tiert en ’s winters de gemiddelde leeftijd rond de 80 lijkt te schommelen. Op de economisch-recreatieve schaal is het subtop: chiquer dan Oostende, goedkoper dan Knokke.

Anno 2018 siert voornamelijk hoogbouw Nieuwpoort Beeld Renate Beense

Het is een zaterdagochtend in het naseizoen.De boulevard is leeg. In de eetzalen van de hotels kauwen senioren zich vastberaden een weg door hun ontbijt. Op het strand halen twee werkmannen strandhuisjes uit elkaar.

Hebben ze weleens gehoord van de Slag bij Nieuwpoort?

Dat hebben ze. Heel de oude stad lag toen plat. Ieper ook, trouwens. Net als… –

Nee, die andere slag bij Nieuwpoort; die van 1600.

Nee, die kennen ze niet. 1600 is lang geleden, hè. Zo oud zijn nu ook weer niet, hè. Ze lijken misschien zo oud, maar ze zijn het beslist niet, haha. Het Staatse leger, zegt u? Prins Maurits?

Maurits. Genadige, edelmoedige, Maurits. We moeten het hebben over Maurits (1567-1625). Hij was de zoon van Willem van Oranje en Anna van Saksen, ‘een bescheiden, gesloten, ernstige, eigenzinnige en plooibare’ man, aldus de historicus C.E.H.J. Verhoef. Hij trouwde nimmer. Zijn omgang met vrouwen beperkte zich tot ‘het carnale’. In 1600 was hij 32. Hij was de ‘meest bewonderde held van Europa’. Onder zijn leiding transformeerde het uit Schotten, Engelsen, Duitsers, Zwitsers, Friezen en Zeelanders bestaande Staatse leger van een muitende roversbende in een streng geordende vechtmachine.

Beeld Renate Beense

Maurits bracht zijn troepen discipline bij. Hierdoor verkeerden de soldaten én in een goede conditie én hadden ze geen tijd om te gaan plunderen. ‘Hij had niets van de romantische, Napoleon-achtige veldheer die het avontuur, de bluf of de verrassing in zijn tactiek betrok’, schrijft Jan Blokker in zijn boek Waar is de Tachtigjarige Oorlog gebleven? uit 2005. ‘Hij was eerder de belichaming van de uiterste behoedzaamheid, de schaker, de man van de wiskundige precisie.’ Maurits: een ‘soldatengeneraal’ die zuinig was op zijn mannen. Tijdens de Slag bij Nieuwpoort bleek deze eigenschap van cruciaal belang.

Ter opfrissing van het geheugen: in 1600 was de Tachtigjarige Oorlog (een burgeroorlog en een godsdienstoorlog) al een jaartje of 32 onderweg. Kerken waren vernield, steden ingenomen en ontzet; de hoofdrolspelers uit de eerste akte (Van Oranje, Filips II, Don Fernando Alvarez de Toledo) vervangen door nieuwe gezichten. Aan de Staatse zijde treffen we (naast Maurits) Johan Van Oldenbarnevelt; staatsman van allure, gewiekst raadspensionaris, topdiplomaat; de werkelijke initiator van Operatie Nieuwpoort. Aan de Spaanse kant: Isabella van Spanje en haar echtgenoot, Albrecht van Oostenrijk, landvoogden van de Zuidelijke Nederlanden. Ze heersten over het gebied dat zich uitstrekte van Amiens tot Breda, inclusief Noord-Brabant en Limburg, alsook de kuststeden Duinkerke, Veurne en Nieuwpoort.

Het strand van Nieuwpoort. Ooit, lang geleden, woedde hier de veldslag tussen het Staatse en het Spaanse leger. Beeld Renate Beense

Sinds hun verovering door de hertog van Parma stonden die laatsten te boek als beruchte piratennesten; uit hun havens werd menig koopvaarder buit gemaakt. De Staten-Generaal beviel Maurits ze in te nemen. Het was van strategisch belang. Bij welslagen zouden ‘de kusten van Spaanse vrijbuiters’ gezuiverd worden en de toegangskanalen naar het achterland afgesloten. Gespeend van goederen, zo meenden de optimistisch gestemde Staten, zouden de Zuiderlingen als vanzelf zich opnieuw aansluiten bij de Noordelijke Provinciën. Maurits vond het een gevaarlijk plan, maar stemde toe. Via Oostende, dat in Staats bezit was, zou hij op Nieuwpoort varen. Half juni legde zijn vloot aan bij Fort Rammekens, tussen Vlissingen en Arnemuiden.

Een spectaculair gezicht was dat zeker. De vloot telde maar liefst 1.250 schepen, oorlogsbodems, koopvaardij, platte schuiten waaronder twee ‘bequame scepen’ met aan boord de voltallige Staten-Generaal, inclusief de raadspensionaris himself. De mannen met de beurs kwamen even kijken of de beschikbaar gestelde poen wel secuur werd besteed. De rest van de vloot bood plek aan onder anderen 13 duizend voetsoldaten, 2.000 ruiters, 30 kanonnen, 1.200 paarden, 3.600 vaten bier en 5.400 zakken haver. De masten vormden een woud zo dicht dat men er niet door kon kijken. Op 20 juni zou dit drijvende woud zeewaarts koersen, maar het liep anders.

Beeld Renate Beense

Het weer schopte de plannen in de war. Een krachtige zuidwestelijke wind maakte het de vloot dagenlang onmogelijk uit te varen. Toen zij op dag vier nog altijd niet ging liggen begon men zich zorgen te maken over het welzijn benedendeks, en werd besloten de amfibische operatie te vervangen door eentje over land. Op de dijken van Philippine en de schorren van Biervliet werden de schepen gelost. Van daar trok het Staatse leger in een 4 kilometer lange stoet zuidwaarts richting Eeklo, Snaaskerke, Leffinge en ten slotte naar Nieuwpoort. Nou ja, dat was de bedoeling. De navigatie liet te wensen over. Men kende de streek amper en deugdelijke kaarten waren niet voorhanden. Eigenlijk was het een wonder dat Nieuwpoort überhaupt werd bereikt. Vijf dagen had het moeten duren. Twee weken was de troepenmacht onderweg geweest.

Het oponthoud had gevolgen. Het stelde de Spanjaarden, die lucht had gekregen van de Staatse exercitie, in de gelegenheid hun troepen te mobiliseren en het Noordelijke leger de pas af te snijden. Begin juni troffen de troepen elkaar bij Nieuwpoort. Aan het eind van de ochtend. Aan zee.

Het is een strand als elk ander: veel zand, af en toe een kwal. Er draven hondjes. Aalscholvers azen op vis. Stroomopwaarts staat een witte feesttent waar een verkleedfeest van een verzekeringsfirma gaande is.

Welbeschouwd is de plek een reusachtig massagraf. Onder het duinzand liggen de beenderen van duizenden Spanjaarden. De beenderen van de Staatsen liggen in een écht massagraf, onder de vuurtoren, even verderop. Voor de vrijetijdsindustrie is het hier nog terra incognita, goddank. Er zijn geen wandelroutes, geen borden met als soldaat verklede acteurs – en dat hoeft ook niet. Een kaartje met marsroute en het decor volstaan. Je fantasie doet de rest. Zie ze staan, Maurits mannen, zij aan zij in rechthoekige divisies, hun harnassen blinkend, de pluimen roodgekleurd. Ze zijn de soldaten van Albrecht dicht genaderd. Ze kunnen het wit in hun ogen zien. Was dit een Hollywoodfilm, dan is dit het moment dat de themamuziek (die al enkele minuten steeds luider aanzwengelt) een kort moment stil valt. En dan?

Beeld Renate Beense

Dan niks.

De legers bleven tegenover elkaar staan. Roerloos. In de brandende zon. Hun nat geworden kleren langzaam drogend. Tot half drie in de middag. Toen begonnen in de duinpannen de gevechten van man tot man. Het duurde zo lang als een lange tenniswedstrijd duurt. De uitslag is bekend. Maurits won. Zijn keuze voor kleine, goed gedrilde eenheden en spaarzame inbreng van verse troepen bleek een gelukkige. Het tegenlicht en de kruitdampen in de gezichten van de Spanjaarden deden de rest. Na afloop zou Maurits de Here hebben aangeroepen: ‘O God, wie zijn wij mensen die Gij zulke ere gedaan en overwinning gegeven hebben.’ Ook confisqueerde hij Albrechts schimmel. Die belandde in zijn stallencomplex in Rijswijk.

Het bleek een pyrrusoverwinning. Toen het Staatse leger na enkele dagen rust terugkeerde om de winst te verzilveren, was er versterking gearriveerd en waren de landen rond Nieuwpoort ondergelopen – uiteindelijk keerde men onverrichter zake huiswaarts. Terugkijkend moest men concluderen dat duizenden mannen waren geofferd voor een operatie waarvan de strategische winst exact nul betrof. De dwaasheden van de oorlog, indeed.

Thans herinnert weinig in Nieuwpoort aan 1600: Slag bij Nieuwpoort.

Een historiestuk door Louis Moritz in de Onze Lieve Vrouwekerk, een plomp beeld van Maurits in het gelijknamige park – daarmee hebben we de memorietekens wel zo’n beetje opgesomd. Weinig verrassend, wellicht. Een stel Hollandse ketters dat op het strand slaags raakt met de Spaanse bezetter – voor het eeuwig door agressieve buurlanden geplaagde Vlaanderen is er weinig reden om zo’n slag te herinneren. Bij hen ontbreekt zij daarom tijdens de geschiedenisles. Waarom werd ze bij ons wel zo’n begrip?

Een van de memorietekens in Nieuwpoort: het standbeeld van bevelhebber Prins Maurits van Nassau. Beeld Renate Beense

Het heeft alles te maken met de uitslag: ‘we’ wonnen; het was de eerste en ook een van de laatste keren dat het Spaanse leger in open veld werd verslagen. Vergeet dat Operatie Nieuwpoort de prille Republiek in gevaar bracht; dat zij meer geld koste dan opleverde; dat zij haarscheurtjes veroorzaakte in de relatie tussen Maurits en Van Oldenbarnevelt. Hier geldt hetzelfde principe als wanneer het Nederlandse bobsleeteam eens een prijs pakt of wanneer een dartende landgenoot onverhoopt goed blijkt te gooien: winnen is belangrijker dan meedoen. Vooral in de 19de eeuw, toen een glorieus (gemaakt) verleden werd ingezet als lijm ter bestendiging van de natiestaat, werd de victorie gebruikt als toonbeeld van vaderlandse opofferingsgezindheid en heldhaftigheid. De gehate Spanjaard! Het gevecht op vijandelijk terrein! Prins Maurits – what a man, what a man...

Er is wellicht ook een prozaïscher reden. 1600 is een mooi rond getal. Het blijft goed hangen in het geheugen. Je kunt er de perfecte pubquiz mee maken. In de categorie Mickey-Mouse-vragen-voor-de-massa wint het het altijd van 1568: Slag bij Heiligerlee.

Met dank aan Kris Priem, gids te Nieuwpoort.

Voor dit artikel is geput uit: C.E.H.J. Verhoeff 1600: Nieuwpoort, De bekendste slag uit de Tachtigjarige Oorlog.

Op televisie en in tentoonstellingen

Dit jaar is het 450 jaar geleden dat de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) begon. Het is de aanleiding voor een divers aanbod van tv-programma’s en tentoonstellingen. Vanaf 28 september wordt wekelijks op vrijdag de 7-delige serie 80 jaar oorlog uitgezonden (NPO 2). Vanaf 30 september volgt op zondag de jeugdserie Welkom in de 80-jarige oorlog (NPO Zapp). Inmiddels heeft de NTR de website 80jaaroorlog.nl gelanceerd, een digitale landkaart met een overzicht van historische locaties en activiteiten gerelateerd aan de Tachtigjarige Oorlog. Van 20 oktober t/m 20 januari is in het Rijksmuseum de tentoonstelling 80 Jaar Oorlog. De geboorte van Nederland te zien, waarbij een gelijknamig boek wordt gepubliceerd. En van 19 oktober t/m 3 maart in Museum Prinsenhof in Delft: Willem van Oranje is hier!.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden