Achtergrond Podcast Last Seen

13 verdwenen schilderijen, nooit een dader gevonden: Last Seen is een podcast over de grootste kunstroof sinds WOII

De theorieën over de diefstal uit het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston zijn zo talrijk dat tien lange afleveringen van de podcast nauwelijks genoeg zijn.

Het Concert van Johannes Vermeer. Beeld FBI.org

Wat als de Vijfde Symfonie van Beethoven nooit meer zou kunnen worden geluisterd? Of Shakespeares Hamlet nimmer meer te zien zou zijn? Zulke vergelijkingen helpen misschien de enormiteit te begrijpen van wat er in het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston is voorgevallen, zegt oud-directeur Anne Hawley.

Daar namen ruim 28 jaar geleden twee inbrekers dertien collectiestukken weg, waaronder twee vermaarde schilderijen: Het concert ❶ van Johannes Vermeer (1632-1675) en Christus in de storm op het meer van Galilea ❷, het enige zeestuk dat Rembrandt van Rijn (1606-1669) ooit maakte. De dieven waren verkleed als politiemannen, hadden ’s ochtends vroeg de twee bewakers vrij gemakkelijk overmeesterd en waren niet minder dan 81 minuten binnen.

Christus in de storm op het meer van Galilea Beeld AP

De kunstroof in het museum aan de Amerikaanse noordoostkust is de grootste van na de Tweede Wereldoorlog – alleen al de waarde van de twee topstukken wordt op meer dan 440 miljoen euro geschat. Geen van de gestolen voorwerpen is sinds 18 maart 1990 boven water gekomen, ondanks de bijna 9 miljoen euro (10 miljoen dollar) beloning die het museum uitlooft voor de gouden tip. Er is nooit iemand voor betrokkenheid bij de inbraak veroordeeld.

In de hoop de vastgelopen zaak los te trekken, maakten WBUR, een radiozender in Boston, en de krant The Boston Globe de 10-delige podcastserie Last Seen. Die biedt een fascinerend overzicht van potentiële verdachten, inclusief de criminelen die de gestolen kunst mogelijk in bezit hebben gehad. Velen van hen zijn inmiddels overleden, waardoor de zaak zo moeilijk op te lossen is.

Toch komt er nog heel wat pratend geboefte in de serie voorbij – het lijkt soms wel een wedstrijd tussen criminelen wie de sappigste inside information heeft over de spectaculaire roof. Neem Robert Beauchamp, een moordenaar met levenslang. Hij zegt een relatie te hebben gehad met George Reissfelder, die waarschijnlijk een van de inbrekers is geweest.

George Reissfelder (links) Beeld WBUR.org photo by joe runci

Naar eigen zeggen raadde Beauchamp hem eind jaren tachtig aan om voor een paar miljoen aan schilderijen te stelen als misdaadverzekering (‘crime insurance’). Reissfelder zat dik in de cocaïnehandel, waarop hoge straffen staan. Als hij zou worden gepakt, zou hij een troef in handen hebben om met justitie te onderhandelen: strafvermindering in ruil voor de teruggave van die kunst.

De roof van de Vermeer en Rembrandt vond Beauchamp evenwel geen handige zet: hun hoge waarde zou de opsporingsdienst FBI dwingen, zo vermoedde hij, extra rechercheurs op de zaak te zetten. Toen Reissfelder hem kort na de museuminbraak in de gevangenis bezocht, had Beauchamp hem hoofdschuddend aangekeken: ‘Way to much, George.’

Reissfelder stierf niet lang daarna aan een overdosis. Zijn broer Richard nam jaren later contact op met het Isabella Stewart Gardner Museum uit ergernis dat de naam van George steeds in verband met de diefstal werd gebracht. Toen hoofd beveiliging Anthony Amore hem foto’s toonde van alle ontvreemde stukken, herkende Richard Reissfelder tot zijn ontzetting een daarvan: het kleine schilderij Chez Tortoni ❸ van Édouard Manet (1832-1883). Dat had hij in het appartement van zijn broer gezien, wat later door een andere bron werd bevestigd. Zijn broer was niet zo onschuldig als hij had gedacht.

Chez Tortoni Beeld Isabella Stewart Gardner Museum

Een heel andere theorie houdt Myles Connor er op na, een beroepscrimineel die ooit een stunt uithaalde. Hij was door de FBI gepakt wegens kunstdiefstal, kwam in afwachting van zijn proces vrij en jatte toen een Rembrandt waarmee hij zijn celstraf aanzienlijk wist te bekorten.

Connor vertelt dat hij in 1975 het Isabella Stewart Gardner Museum heeft verkend voor een mogelijke inbraak, samen met een handlanger, Bobby Donati. Connor herinnert zich dat hem tijdens die rondgang een meer dan drieduizend jaar oude Chinese wijnbeker ❹ bekoorde en Donati een vergulde adelaar boven aan een antieke vaandelhouder ❺. Beide voorwerpen werden in 1990 gestolen – een curieuze keuze, aangezien ze relatief weinig waard zijn.

De vergulde adelaar Beeld Isabella Stewart Gardner Museum
De Chinese wijnbeker uit de Shang-Dynastie Beeld Isabella Stewart Gardner Museum

Connor stond na de roof hoog op het lijstje van mogelijke verdachten, maar bleek een lange celstraf uit te zitten wegens drugshandel. Hij betoogt nu dat Donati en een trawant – beiden leven al lang niet meer – de kunst hebben gestolen om hem uit de bak te krijgen. De Chinese beker zou een cadeautje voor Connor zijn, de adelaar zou door Donati voor zijn eigen plezier zijn meegenomen.

Robert Donati Beeld WBUR.org

Dan is er nog de hypothese dat Brian Michael McDevitt achter de kunstroof zit. Hij deed zich in 1980 voor als een rijk man die The Hyde Collection wilde begunstigen, een museum op een paar uren rijden van Boston. Ondertussen probeerde hij uit te vissen hoe daar de beveiliging was geregeld. Hij viel door de mand, maar poogde niet lang daarna in te breken bij The Hyde Collection. Hij was verkleed en had de inbraak op een feestdag gepland. De twee dieven die tien jaar later het Isabella Stewart Gardner Museum zouden plunderen, hadden een vergelijkbare aanpak.

De FBI ondervroeg McDevitt over de kunstroof in Boston, maar hij werd niet opgepakt. Zijn toenmalige vriendin verkondigt nu dat hij haar heeft verteld dat hij voor 300 duizend dollar de inbraak had gepleegd, in opdracht van iemand anders. Ook zou hij haar hebben gevraagd hem een alibi te verschaffen.

McDevitt is eveneens dood. Beveiligingshoofd Amore, die zich sinds zijn aanstelling bij het Isabella Stewart Gardner Museum in 2005 heeft vastgebeten in de zaak, gelooft niet dat hij iets met de diefstal van doen heeft. Maar een museumbewaker die in 1990 werd opgesloten door de inbrekers is er ‘90 tot 95 procent’ zeker van dat McDevitt een van hen was. Hij herkende hem meteen op een foto. De hoffelijkheid waarmeer deze dief hem had bejegend, is hij nooit vergeten.

Wéér een ander spoor leidt naar Frankrijk, verklapt een FBI-agent uit Philadelphia. Hij deed zich voor als een sjofele kunsthandelaar nadat er informatie was binnenkomen dat twee Franse criminelen de topstukken van de roof wilden verkopen. De Vermeer en Rembrandt zouden in handen zijn van een Corsicaanse bende.

Zijn team zette met de Franse politie een undercoveroperatie op, die echter zou zijn stukgelopen door machinaties van het FBI-bureau in Boston. Dat had (en heeft) de leiding over het onderzoek naar de Gardner-kraak en zou niet hebben kunnen verkroppen dat collega’s uit een andere stad er met de eer vandoor gingen. Een gemiste kans, aldus de inmiddels gepensioneerde agent, want de twee Franse criminelen probeerden hem later Picasso’s te verkopen die waren gestolen bij een kleindochter van de kunstenaar. Hij tipte de Franse politie, waarna de werken werden teruggevonden.

Niet in de podcasts besproken: de theorie dat James ‘Whitey’ Bulger verantwoordelijk is voor de museuminbraak in Boston, de moordzuchtige bendeleider annex FBI-informant die kortgeleden op 89-jarige leeftijd in zijn cel werd doodgeknuppeld door medegevangenen. Een Britse oud-rechercheur denkt dat Bulger de kunstwerken aan de IRA (Iers Republikeins Leger) heeft gegeven, als herstelbetaling voor een door de Ierse marine onderschepte levering van wapens en munitie. Beveiligingshoofd Amore stelt dat hiervoor geen enkele aanwijzing is.

Hij gelooft sterk in de betrokkenheid van twee Amerikaanse maffiosi, Robert Gentile en de in 2004 overleden Robert Guarente. Zes jaar na diens dood onthulde zijn weduwe tegenover Amore en een FBI-agent dat haar man twee schilderijen uit het museum in bezit heeft gehad en die heeft overgedragen aan ‘Bobby’ Gentile.

Deze bejaarde gangster werd in 2012 gearresteerd voor wapenbezit en handel in pijnstillers na een undercoveroperatie van de FBI – zo goed als zeker bedoeld om hem aan het praten te krijgen over de kunstroof. Tijdens de doorzoeking van Gentile’s huis werd in de kelder een Boston Herald gevonden met het nieuws over de museuminbraak. In de krant zat een lijstje met de namen van de dertien gestolen werken en hun vermoedelijke waarde op de zwarte markt. Bij een schuur in de tuin bleek een geheime bergplaats te zijn gemaakt. Daarin vonden rechercheurs een plastic container, groot genoeg om de schilderijen te verstoppen die tijdens de inbraak uit hun lijsten waren gesneden. De container was evenwel leeg.

Gentile kon door het aanwijzen van de buit niet alleen celstraf ontlopen, maar mogelijk ook de beloning van 5 miljoen dollar opstrijken die destijds door het museum was uitgeloofd. Hij bekende echter schuld aan de aanklacht en ging voor tweeënhalf jaar de gevangenis in.

Kort na zijn vrijlating nam de FBI hem voor de tweede keer in het geheim onder de loep. Gentile werd opnieuw aangehouden, ditmaal voor de levering van een wapen aan een veroordeelde moordenaar. Hij zou tijdens een afgeluisterd gesprek twee van de geroofde schilderijen te koop hebben aangeboden. Pocherij? Zwendel? Of wist hij echt iets? Gentile bleef zijn mond houden en draaide opnieuw de bak in.

In het najaar van 2016 dreigde hij daar door een zwakke gezondheid te overlijden. Zijn advocaat garandeerde hem dat hij thuis, in zijn eigen bed, zou kunnen sterven als hij de gestolen schilderijen uit het museum in Boston kon terugbezorgen. Die had hij niet, had Gentile hem met tranen in de ogen geantwoord. Daarna knapte hij onverwacht hij weer op. Dit jaar komt hij, 82 jaar oud, vrij.

‘Wat ik geloof is dat Bobby Gentile iets weet over onze schilderijen en ons dat niet wil vertellen’, zegt Anthony Amore, de toetssteen in de podcastserie bij gebrek aan officieel commentaar van de FBI. ‘Als er morgen aan de deur van het museum wordt geklopt en de Japanse Yakuza (criminele organisatie, red.) heeft onze schilderijen, dan zou ik zeggen: hoe kennen jullie Bobby Gentile?’

Bijna grappig is deel 9, waarin de drie makers van de podcasts denken zelf de gestolen waar te hebben gevonden. Een van hen is Stephen Kurkjian, een gepensioneerde journalist van The Boston Globe, die een boek schreef over de kunstroof. Hij is medeoprichter van het Spotlight Team, de onderzoeksgroep binnen de krant die in 2002 grootschalige misbruik van kinderen in en rond Boston door priesters onthulde (de film daarover, Spotlight, won in 2016 twee Oscars).

Kurkjian kreeg een tip van een spijtoptant, Bobby Luisi, die in de jaren negentig cocaïne verhandelde met Robert Guarente – de man die aan Robert Gentile schilderijen zou hebben overgedragen. Luisi en Guarente zaten destijds samen televisie te kijken toen daarop iets was te zien over de Gardner-roof. Guarente flapte er volgens Luisi toen uit waar de gestolen kunst verborgen is: onder een betonnen vloer in Florida.

De oud-journalist ontdekte dat Guarente ooit in die staat heeft gewoond. Het podcastteam liet op dat adres eind 2017 onderzoek doen door een geoloog met een grondradar. Het huis was inmiddels afgebroken, maar de betonnen vloer lag er nog. Daar bleek iets onder te liggen. De eigenaar van het stuk grond lichtte daarna stiekem het museum in over de vondst in de hoop de beloning te incasseren.

Begin dit jaar bleek er op die plek te worden gegraven in opdracht van de FBI. Het podcastteam observeerde het gespit vanuit een huis aan de overkant. De spanning stijgt, zo is te horen in de podcast, als de drie journalisten doorkrijgen dat een graafmachine op iets hards is gestuit. Kurkjian kan zich van de zenuwen niet meer bedwingen en loopt de straat op om te vragen wat er is gevonden. Dat krijgt het team korte tijd later te horen.

Een septic tank.

Podcast Last-Seen

Last Seen

De tien afleveringen van Last Seen zijn te vinden op wbur.org/lastseen. Het is een Engelstalige serie, maar de makers ervan hebben het beluisteren vergemakkelijkt; van elke aflevering is een transcript gemaakt. Op de website is ook veel achtergrondinformatie te vinden; van een lijst met boeken over kunstdiefstal tot uitleg over waarom theorieën niet in de serie terecht zijn gekomen. Het Isabella Stewart Gardner Museum geeft op internet ook een toelichting op de inbraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden