NIEUWS

114 stukken in Nederlandse musea uit Afrika geroofd, maar worden ze ook teruggebracht?

Nieuw onderzoek wijst meer dan honderd stukken in Nederlandse musea aan als roofkunst uit Afrika. De discussie over restitutie krijgt vleugels, ook in andere landen. Gaan de kostbare ‘Benin bronzes’ in Europese musea straks allemaal terug?

Bronzen taillehanger uit de 18de eeuw uit het koninkrijk Benin.  Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen
Bronzen taillehanger uit de 18de eeuw uit het koninkrijk Benin.Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen

Van 114 stukken in Nederlandse musea is onomstotelijk bewezen dat het koloniale roofkunst is. Het gaat om voorwerpen uit het Nationaal Museum van Wereldculturen, die door het Britse leger zijn buitgemaakt bij een gewelddadige strafexpeditie tegen het koninkrijk Benin, in het huidige Nigeria. Dat staat in een onderzoeksrapport van het museum dat maandag verschijnt. De onderzoekers gingen gedetailleerd na hoe de kunststukken in hun collecties zijn beland. Het gaat bijvoorbeeld om waardevolle bronzen hoofden van de oba’s, ofwel koningen, bronzen hanen en gegraveerde olifantenslagtanden.

De discussie over het teruggeven van deze voorwerpen zwelt ondertussen in heel Europa aan. De Duitse overheid wil kunststukken afkomstig van de Britse strafexpeditie permanent teruggeven, werd vorige week dinsdag bekend. Daags erna kondigde de Universiteit van Aberdeen aan ook een bronzen beeld terug te geven. Nu zijn andere landen en instituties aan zet, waaronder Nederland.

Bronzen hoofd uit de 17de eeuw. Een typische ‘Benin bronze’ in de collectie van het Nationaal Museum van Wereldculturen. Geroofd bij de plundering van Benin City door de Britten in 1897. Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen
Bronzen hoofd uit de 17de eeuw. Een typische ‘Benin bronze’ in de collectie van het Nationaal Museum van Wereldculturen. Geroofd bij de plundering van Benin City door de Britten in 1897.Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen

In het Leidse museum Volkenkunde, waar zich het leeuwendeel van de betreffende voorwerpen bevindt, hangt bij de Afrikatentoonstelling al langer een bordje met tekst en uitleg over de expeditie van 1897 en koloniale roofkunst. De bedenkelijke herkomst van de stukken is inderdaad bekend, zegt hoofd conservatoren en medeauteur van het onderzoek Henrietta Lidchi. ‘Als museum moet je daar zo veel mogelijk over te weten komen. En nog belangrijker: die informatie voor iedereen beschikbaar maken.’ Nu het onderzoek vanaf maandag online staat kunnen andere onderzoekers, bijvoorbeeld uit Nigeria, van de bevindingen gebruikmaken. ‘Ook is het belangrijk om de achtergrond van een collectie goed te kennen wanneer je over restitutie begint.’

Cultuuromslag

De discussie rondom restitutie is vorige week in een stroomversnelling geraakt, zegt onderzoeker Jos van Beurden, die later dit jaar het boek Ongemakkelijk erfgoed publiceert over het restitutiedebat in de Lage Landen. Hij ziet het debat al langer kantelen. ‘Tien jaar terug was dit ondenkbaar.’ Toen lag de nadruk sterk op het gebrek aan veiligheid en kennis in de landen die de stukken terug willen. Nu domineert het morele vraagstuk: hoe komen deze stukken in onze collectie terecht? En moeten we deze niet teruggeven?

Er wordt al jaren gesproken over de restitutie van de ‘Benin bronzes’, onder meer door de Benin Dialogue Group, een verbond van musea en specialisten uit Europa en Nigeria. Dat de teruggave van deze museumstukken nu vaart krijgt, is een belangrijke ontwikkeling. De kunstvoorwerpen zijn namelijk een schoolvoorbeeld van roofkunst en daarmee een toetssteen voor de wil van Europese landen om museumstukken terug te geven.

Bronzen haan, geroofd uit Benin City in 1897. Uiteindelijk in de collectie van het Museum Volkenkunde in Leiden beland, tegenwoordig onderdeel van het Nationaal Museum van Wereldculturen. Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen
Bronzen haan, geroofd uit Benin City in 1897. Uiteindelijk in de collectie van het Museum Volkenkunde in Leiden beland, tegenwoordig onderdeel van het Nationaal Museum van Wereldculturen.Beeld Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen

In 1897 ondernam het Britse koloniale leger een strafexpeditie naar Benin City, de hoofdstad van het koninkrijk Benin. De soldaten roofden de stad en paleizen leeg en staken deze daarna in brand. Ze namen duizenden kunstvoorwerpen mee. Dit soort expedities werden vaak achteraf bekostigd door geroofde voorwerpen te veilen in Europa. Zo raakte de roofkunst van een enkele expeditie verspreid over verschillende Europese musea.

Van Beurden observeert een cultuuromslag bij musea en overheden. Vooral die laatste groep is belangrijk, want veel museumstukken zijn eigendom van de staat. ‘Duitsland en Nederland hebben een voortrekkersrol.’ Minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven gaf in 2019 een onafhankelijke commissie opdracht onderzoek te doen naar roofkunst.

De commissie concludeerde dat de teruggave van voorwerpen aan voormalige koloniën onvoorwaardelijk moet zijn, indien landen om de voorwerpen vragen. Verzoeken die niet uit voormalige koloniën komen, moeten ook worden overwogen. In januari dit jaar kwam het ministerie met een beleidsvisie die dit onderstreept. Het zet ook de deur open voor restitutie van kunst die qua herkomst minder controversieel is.

Niet alle overheden zijn even voortvarend. De Britse regering is momenteel nog tegen restitutie. Daarbij worden ze gesteund door de meer conservatieve musea in het land, zoals het British Museum in Londen. Maar nu de Universiteit van Aberdeen een beeld wil teruggeven, roeren meer Britse musea zich, schreef The Guardian op vrijdag.

Stroperigheid

De ontwikkelingen maken wellicht een eind aan de stroperigheid die het restitutiedebat lang heeft gekarakteriseerd. Lidchi spreekt van een momentum. ‘We lopen niet alsmaar in rondjes met dit debat. Er is een verschuiving gaande.’ Met het onderzoek naar de 114 stukken roofkunst levert het NMVW een belangrijke bijdrage, stelt ze. ‘Musea moeten geen poortwachters meer zijn.’

Horen deze stukken ondertussen nog wel thuis in de vaste tentoonstelling? Er zijn redenen om dit wel te doen, zegt Lidchi. ‘Zo kun je het verhaal achter het voorwerp vertellen en die geschiedenis bespreekbaar maken.’

Of de stukken uiteindelijk teruggaan, daar kan Lidchi niets over zeggen. Bovendien is het kabinet demissionair, pas een volgende regering kan werk maken van eventuele teruggave. Maar uiteindelijk is restitutie van de Beninstukken ‘onontkoombaar’ zegt Pieter ter Keurs, hoogleraar Musea, Collecties en Samenleving aan de Universiteit Leiden. ‘Het gaat om stukken die zo overduidelijk via geweld zijn verkregen, dat er geen enkele morele reden is ze in huis te houden.’

Museum in Benin

Ondertussen verrijst in de Nigeriaanse stad Benin City een museum. Daar moeten vanaf 2025 objecten uit het voormalige koninkrijk Benin worden tentoongesteld. De terugkeer van de kunststukken, na 128 jaar in Europa, lijkt sinds vorige week een stuk dichterbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden