10 september 1979: Een worstelpartij waarin alles geoorloofd was

Met alle egards werden ze ontvangen, de delegaties Rhodesiërs en Zimbabwanen die 10 september 1979 neerstreken in het barokke Lancaster House in Londen. Daar kwamen ze onderhandelen over een grondwet en verkiezingen voor een onafhankelijk Zimbabwe.

Marnix de Bruyne

Met alle egards werden ze ontvangen, de delegaties Rhodesiërs en Zimbabwanen die 10 september 1979 neerstreken in het barokke Lancaster House in Londen. Daar kwamen ze onderhandelen over een grondwet en verkiezingen voor een onafhankelijk Zimbabwe.

Ian Smith, ex-premier van Rhodesië, kon het niet bekoren. De ‘onnodig extravagante en overdadige gastvrijheid’ van de Britten ‘was een soort compensatie vooraf voor wat nog komen zou’, schreef hij in zijn autobiografie, die niet voor niets The Great Betrayal heet, het grote verraad. De Britten zouden hun bloedbroeders laten vallen, constateerde Smith, tijdens de ‘worstelpartij waarin alles geoorloofd is’, zoals hij de conferentie vol walging beschreef.

Begin dat jaar koesterde Smith, die jaren een blank minderheidsbewind had geleid in weerwil van een internationale boycot, nog de hoop zijn lot te ontlopen. In januari was Rhodesië omgedoopt tot Zimbabwe Rhodesië, waren verkiezingen gehouden en kwam er een ‘interim-regering’ onder leiding van de gematigde zwarte bisschop Abel Muzorewa, die wilde samenwerken met de blanken.

Smith hoopte te hebben voldaan aan de internationale eis dat de zwarte meerderheid de macht moest krijgen. Maar in zijn coalitie hielden de blanken een vetorecht, en internationale erkenning bleef uit. De zwarte guerrillalegers van ZANU en ZAPU, onder respectievelijk Robert Mugabe en Joshua Nkomo, vochten ook door. Wel waren zij bereid te onderhandelen. Mede doordat oud-bondgenoot Zuid-Afrika hen niet meer steunde, waren Muzorewa en Smith gedwongen mee te doen.

Belangrijk punt was de organisatie van nieuwe, eerlijke verkiezingen. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Carrington, die de conferentie leidde, kon Muzorewa ervan overtuigen daarmee in te stemmen: hij zou toch worden herkozen, hield hij hem voor, net als begin 1979 in Zimbabwe Rhodesië. ‘Wij twijfelen er niet over dat de volgende regering wordt geleid door een combinatie van Smith, Muzorewa en Nkomo’, zei Carrington.

Smith wees Carrington ‘nadrukkelijk maar beleefd’ op de ‘trieste staat van onwetendheid’ bij de Britten over Afrikaanse zaken. Het land stevende af op een door de ‘communisten’ geleide regering-Mugabe – een Shona, zoals 80 procent van de bevolking. Het was een illusie te denken dat het volk een andere leider zou accepteren, zei Smith. Bovendien zou Mugabe er door intimidatie voor zorgen de overgrote meerderheid van de stemmen te krijgen. ‘Maar’, antwoordde Carrington, verwijzend naar een van de voorwaarden, ‘elke partij weet toch dat ze wordt gediskwalificeerd als ze intimidatie pleegt?’

Smith stapte op 5 oktober boos uit het overleg. Maar de andere partijen, ook zijn voormalige bondgenoten, ondertekenden op 15 december het Lancaster House Akkoord. Aan de gewapende strijd kwam een eind en begin februari 1980 gingen de Zimbabwanen naar de stembus.

Tijdens de campagne ontving de Britse gouverneur, die toezag op de verkiezingen, duizend klachten over hoe Mugabes mannen campagne voerden met het geweer in de hand. Toch annuleerde hij de verkiezingen niet. De uitslag: Mugabe’s Zanu kreeg 57 zetels, Nkomo’s Zapu 20 – en Muzorewa’s UANC slechts 3, tot ontsteltenis van de bisschop. Zo leerde ZANU al vroeg hoe lonend intimidatie kan zijn tijdens een verkiezingscampagne.

Smith had gelijk gekregen aangaande de verkiezingen. Toch had zijn achterban baat bij het akkoord. Want het legde vast dat de blanken – 5 procent van de bevolking, met 80 procent van de landbouwgrond in bezit – tien jaar niet mochten worden onteigend. Bijna had Mugabe hierom het overleg opgeblazen. Pas toen duidelijk was dat bereidwillige blanke boeren zouden worden uitgekocht met Brits en Amerikaans geld, waarna hun land zou worden herverdeeld, stemde hij in.

Na 1989 was Mugabe niet meer gebonden aan het Lancaster House Akkoord. Toch bleef hij de blanke boeren ontzien, die het land immers aan deviezen hielpen. Tot hij in 2000 in politieke problemen kwam door een inzakkende economie en een zondebok nodig had. Blanken werden van hun boerderijen verjaagd met zijn instemming – en zonder compensatie. Het was het begin van de totale ineenstorting van de economie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden