1-5 september 1939: Iedereen dacht dat Hitler zijn hand overspeelde

Weinig Europeanen konden zeventig jaar geleden bevroeden dat het vrije Europa voor zijn overleving afhankelijk zou zijn van de Amerikanen....

Veel Britten reageerden met een zekere opluchting op de afwijzing door nazi-Duitsland van de Brits/Franse eis om de op 1 september 1939 begonnen invasie van Polen te staken. Dat gold zelfs voor minister-president Neville Chamberlain, die met het uitspreken van de oorlogsverklaring – op 3 september – het failliet van zijn appeasement-politiek bezegelde. ‘Ik vertrouw erop’, sprak hij op de radio, ‘dat ik getuige zal zijn van het einde van het hitlerisme en van de herrijzenis van een vrij Europa.’

Labour-politicus Arthur Greenwood prees zichzelf en zijn landgenoten er gelukkig mee dat de ‘martelende onzekerheid’ van de voorgaande jaren ten einde was. Hij sprak de hoop uit dat de geallieerden de overwinning in een ‘korte, snelle oorlog’ zouden bevechten. Winston Churchill, voor wie het uitbreken van de oorlog de terugkeer in de politiek met zich meebracht – in eerste instantie als minister van Marine – verkeerde zelfs in een euforische stemming. Mocht het Poolse leger, dat op papier uit 2,5 miljoen manschappen bestond, de Wehrmacht niet kunnen trotseren, dan zou het Franse leger dat zonder twijfel kunnen, meende Churchill (die in die opvatting geenszins alleen stond).

De Fransen konden 5 miljoen manschappen mobiliseren, beschikten over meer tanks dan de Duitsers (zij het dat ze zich niet zo snel konden verplaatsen), en konden zich door overzeese gebiedsdelen in Afrika en Azië laten bevoorraden. Churchill hield het Franse leger voor ‘het best getrainde en mobielste’ van Europa.

In zijn oorlogsmemoires zou Churchill deemoedig erkennen de krachtsverhoudingen volkomen verkeerd te hebben ingeschat. Numeriek werden de Duitsers weliswaar door de geallieerden overvleugeld, zij maakten echter veel doelmatiger gebruik van het tankwapen. Voor de Fransen diende de tank ter ondersteuning van de infanterie, voor de Duitsers was het nieuwe wapen – dat in de Eerste Wereldoorlog onder aanmoediging van Churchill was ontwikkeld – ‘speer en stormram van de aanval’.

Niet de omvang van het leger was bepalend voor de krijgssuccessen, maar zijn mobiliteit. Volgens de Britse krijgshistoricus Sir Basill Liddel Hart vochten de Polen, die nog charges met de bereden cavalerie uitvoerden, een 19de-eeuwse oorlog. De Franse militaire tactiek was al twintig jaar achterhaald.

Maar dat wist nog niemand in de eerste septemberdagen van 1939. De waarschuwing van oud-premier David Lloyd George dat Londen de beloofde steun aan Polen in de praktijk helemaal niet zou kunnen bieden, werd door The Times afgedaan als een uiting van ongeneeslijk pessimisme door een verbitterde veteraan.

Aan het feit dat de Fransen lang hadden geaarzeld bij het garanderen van de Poolse soevereiniteit en dat hun ultimatum aan nazi-Duitsland op 3 september zes uur later verstreek dan dat van de Britten, werd op dat moment nog geen grote betekenis toegekend. Evenmin aan het feit dat de Verenigde Staten hun isolationistische koers bekrachtigden en zich neutraal verklaarden. Vrijwel niemand ging ervan uit dat het vrije Europa in zijn overlevingsstrijd van de VS afhankelijk zou zijn.

In Groot-Brittannië werd de Tweede Wereldoorlog niet met enthousiasme, maar wel met stil vertrouwen in de eigen onoverwinlijkheid begroet. In Duitsland leefde de vrees dat Hitler, na zijn formidabele successen in de voorgaande jaren, zijn hand had overspeeld. De Berlijnse CBS-correspondent William Shirer voelde op straat vooral gelatenheid. De Rijksdagrede waarmee Hitler op 1 september de inval in Polen verdedigde, maakte volgens Shirer bij de toehoorders minder enthousiasme los dan eerdere optredens voor hetzelfde plenum.

Minister van Propaganda Joseph Goebbels vreesde dat de Duitsers mentaal en materieel nog lang niet klaar waren voor de oorlog, en maande zijn Führer de verworvenheden van zes jaar nazibewind niet aan het waagstuk van een oorlog met Engeland op te offeren. De Joodse romanist Victor Klemperer citeerde in zijn dagboek een Dresdenaar die de voedselschaarste aanmerkte als voorteken van de onafwendbare Duitse nederlaag. Klemperer zelf opende een fles champagne om de Engelse oorlogsverklaring te vieren.

Foto: AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden