Opinie

'Zeg maar dag met je handje tegen de oude ECB; dit is de Fed-in-Frankfurt'

Tegen haar natuur in wil Merkel de geldkraan voor Club Med wijd opendraaien. Een slechte zaak, vindt Josef Joffe.

Jens Weidmann. Beeld afp

De president van de Bundesbank was ooit de machtigste centrale bankier van Europa. Nu niet meer. In de Raad van Bestuur van de Europese Centrale Bank is Jens Weidmann gewoon maar een van de 23 leden. Hij heeft maar één stem - net als Griekenland. Maar het wordt nog erger. Als een van de laatste monetaire haviken van Europa staat Weidmann er alleen voor; tandenknarsend ziet hij toe hoe de ECB zich opmaakt om zich met vol gas te storten op een actie die volgens de statuten verboten is: het opkopen van de schulden van lidstaten. Zeg maar dag met je handje tegen de oude ECB; dit is de Fed-in-Frankfurt.

Dit is het verhaal van een historische gok die behoorlijk verkeerd uitpakt. Na de val van de Berlijnse Muur, offerde bondskanselier Helmut Kohl de D-mark op aan president François Mitterrand als de Fransen akkoord zouden gaan met de Duitse eenwording. Dit nobele gebaar van zelfbegrenzing was uiteraard niet geheel onbaatzuchtig. Als onderdeel van een harde overeenkomst zou Duitsland, in ruil voor het opgeven van het symbool van zijn leidende economische rol, eisen dat het Europese monetaire en begrotingsbeleid 'verduitst' zou worden. In een nieuwe D-markzone zou iedereen zich de Duitse rechtschapenheid moeten aanmeten.

De crisis van 2008 rekende af met die gok toen de ECB begon te rommelen met zijn bescheiden mandaat, hetgeen leidde tot bittere interne discussies. In 2011 gooide Axel Weber, destijds het hoofd van de Bundesbank en getipt om de nieuwe president van de ECB te worden, de handdoek in de ring. Toen stapte ook Jürgen Stark, lid van de directie van de Europese Centrale Bank en eveneens een Duitse havik, op. Vorige week dreigde Weidmann zelf ook weg te gaan. Er is geen sprake meer van een 'verduitsing' van Europa; de Duitsers staan zelf op het punt om te worden 'geëuropeaniseerd' of zelfs 'ge-Club Med-ificeerd'.

Klem tussen Mario's
Weidmann zit klem tussen de twee Mario's - Mario Monti, de Italiaanse premier, die wil dat de ECB ingrijpt, en Mario Draghi, de president van de ECB, die van een vrek ineens een verkwister is geworden. En nu heeft een derde M zich bij hen gevoegd: Angela Merkel. Hoewel ze normaal gesproken fel tegen leningen en het opkopen van obligaties door de ECB is, staat de Duitse bondskanselier nu lijnrecht tegenover haar eigen man - en voormalig adviseur - in Frankfurt. Om de crisis een halt toe te roepen, wil dit trio dat de ECB de geldkraan opendraait, zo ver en zo lang als maar nodig is.

Waarom is Merkel zo van mening veranderd? Meer dan de helft van de Duitse kiezers is tegen verdere reddingsmaatregelen. Maar dat is een risico dat ze wel wil nemen. De oppositiepartijen - de SPD en de Groenen - staan zelfs achter het spreiden van de schuld van Club Med over Europa - met Duitsland als 'Eurobetaler'. En Merkel hoeft ook niet bang te zijn voor het Duitse Constitutionele Hof, dat volgende week uitspraak doet over het reddingsfonds voor de eurozone. Afgaande op ervaringen uit het verleden zal de regering wel een tik op de vingers krijgen, maar zal het Hof toch zijn fiat geven.

Eén verklaring voor de ommekeer van Merkel is: goeie ouwe politiek. In Berlijn wordt gespeculeerd dat Merkel 12 maanden rust en vrede wil hebben vóór de verkiezingen van 2013, waarin ze zich van een derde termijn hoopt te verzekeren. Slimme politiek, slechte economie - en een heel slecht resultaat voor Europa.

De ECB dreigt te veranderen in een geldmachine, die als laatste redder geld uitleent, en alle verdragen aan zijn laars lapt die eisen dat de inflatie wordt bestreden en er gevochten wordt voor 'prijsstabiliteit'. De magische kreet is nu 'inkapseling van rentestijging', wat inhoudt dat de ECB de schulden van Italië en andere landen opkoopt om de rentekosten van hun leningen te drukken.

Uiteraard mompelt Draghi wel over voorwaarden: goedkoop geld alleen in ruil voor beperking van het begrotingstekort en markthervormingen. Ja, natuurlijk. En als Monti en Mariano Rajoy - de Spaanse premier - hun oren laten hangen naar hun kiezers, wat dan? Stopt Draghi dan met het opkopen en laat hij de waarde van hun staatsobligaties door de vloer zakken? Natuurlijk niet. Je hoeft geen centrale bankier te zijn om het voor de hand liggende te voorspellen: zonder druk van de markt geen hervormingen.

'Back to the future'
Het wordt een soort 'back to the future' - maar dan op zijn Italiaans. Otmar Issing, voormalig hoofdeconoom bij de ECB, weet nog dat vóór 1981, 'het Italiaanse ministerie van Financiën de waarde bepaalde van staatsobligaties. De obligaties die niet konden worden verkocht voor die prijs, moesten worden opgekocht door de Banca d'Italia'. Zo was er makkelijk aan geld te komen, liepen de schulden torenhoog op, en liep de inflatie in de dubbele cijfers. En aan het vastgeroeste beleid van het land veranderde niets. Waarom zou je hervormen als je ook kunt devalueren?

Als het zover komt, kan Weidmann terug naar de academische wereld; Europa komt er niet zo gemakkelijk vanaf. Kijk verder dan de schuldencrisis en zorg voor beleid op de lange termijn. De groei van Europa is al veertig jaar lang aan het afnemen. In die periode is het aandeel van Europa in het wereldwijde bruto binnenlands product met 10 procent gekrompen; dat van de VS is stabiel gebleven.

Weidmann moet inderdaad bang zijn voor het morele risico dat de ECB en zijn lauwhartige bondgenoten, van Madrid tot Berlijn, overwegen. Draghi's gevaarlijke medicijn kan op de korte termijn verlichting brengen, maar biedt geen remedie op de lange termijn.

De patiënt Europa is al decennialang ziek als gevolg van te grote uitgaven en te weinig hervormingen. Het wordt tijd om niet meer stil te blijven zitten, maar de concurrentiedrang weer aan te wakkeren. Daartoe moeten de Bundesbankiers voet bij stuk houden.

Josef Joffe is redacteur van Die Zeit en lid van het Hoover Instituut, Stanford University.

 
Hoewel ze normaal gesproken fel tegen leningen en het opkopen van obligaties door de ECB is, staat de Duitse bondskanselier nu lijnrecht tegenover haar eigen man - en voormalig adviseur - in Frankfurt.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.