REPORTAGE

'Ze is gigantisch'

Paleontologie, jacht op T rex Trix

Museum Naturalis in Leiden wilde graag een T rex, een van de gevaarlijkste dino's die ooit hebben geleefd. Hoe kom je daar aan? De Volkskrant ging kijken bij een opgraving op de prairies in de VS.

Beeld Marten van Dijl

Zachtjes laat hij zijn hand over haar been glijden. 'Ze is gigantisch', verzucht Edwin van Huis in liefdevolle bewondering. De directeur van museum en onderzoeksinstituut Naturalis kent Trix al langer, maar nu hij haar weer ziet is hij opnieuw onder de indruk van haar imposante gestalte. Ze mag er dan ook zijn: 4,5 meter hoog, van kop tot staart 12 meter lang en in topconditie. Bij leven moet ze 5.000 kilo hebben gewogen. Het reusachtige skelet van de tyrannosaurus rex met de vorstelijke naam staat er majestueus bij. Bijna klaar voor de overtocht naar Nederland. Daar zal ze het topstuk worden van het Leidse natuurmuseum.

Trix

Nu staat Trix in een loods vol compressoren, takels en ander gereedschap in Hill City, in de Amerikaanse staat South Dakota. Vijf medewerkers van dino-expert en fossielenhandelaar Pete Larson zitten gebogen over haar enorme bovenkaak, die ondersteboven op een werkbank ligt. Met druppeltjes speciale lijm, een föhn en een haarfijn handboortje leggen ze de laatste hand aan het prepareren van kaak en schedel. Om Trix straks in al haar angstwekkende glorie aan het Nederlandse volk te kunnen tonen.

De kop is het enige lichaamsdeel dat nog niet is verbonden met het skelet, waarvan de nek dreigend omlaag hangt. De houding van het geraamte is zo gekozen dat het gevaarte straks een volwassene recht in de ogen zal kijken. Op ooghoogte van een kind zal Trix haar vervaarlijke kaken met messcherpe drakentanden opensperren. Kaken waarmee ze moeiteloos een paar museumbezoekers had kunnen vermorzelen. De perfecte achtergrond voor een selfie.

Naast Trix staat een gelukkig man. Vijf jaar geleden kwam Edwin van Huis met het ambitieuze plan om de collectie van Naturalis te verrijken met een T rex, een van de grootste en sterkste vleeseters uit het late krijt. Een geheide publiekstrekker. De kans dat dit zou lukken was klein, kreeg hij te horen in kringen van paleontologen. Hij liet zich niet ontmoedigen, zette door en uiteindelijk ging zijn wens in vervulling.

Van Larson kwam de gouden tip dat in de staat Montana delen van een tyrannosaurus rex waren gevonden. Een team van Naturalis ging aan het graven en legde tweehonderd botten van opmerkelijk hoge kwaliteit bloot. Die vormden samen meer dan de helft van een compleet geraamte. Van Huis: 'Trix is een zeldzaam compleet skelet.' Larson, een oude rot in de dinobusiness, kreeg naar eigen zeggen beenderen onder ogen die hij nooit eerder had gezien.

Skeletten van een tyrannosaurus rex zijn zeldzaam, goed geconserveerde skeletten nog zeldzamer, en skeletten die te zien zijn buiten Amerika, het enige land waar fossielen van een T rex zijn gevonden, het zeldzaamst. Trix wordt de tweede T rex in een Europees museum. De ander is Tristan, die staat in het Museum für Naturkunde in Berlijn.

Vanaf links: Edwin van Huis en Anne Schulp van museum Naturalis met fossielendealer Pete Larson. Beeld Marten van Dijl

Trix, die haar naam dankt aan een per mail uitgesproken publieke voorkeur, is een dame op leeftijd. Trix was vermoedelijk rond de 30 toen ze 66 miljoen jaar geleden het loodje legde. Dat het gaat om een dino van de vrouwelijke kunne wordt opgemaakt uit de dikte van de botten. Botten van een dinovrouw zijn steviger dan die van een dinoman.

Het geraamte van Trix is minstens even groot als dat van Sue, een T rex die staat te pronken in het natuurhistorisch museum van Chicago. Sue wordt op basis van groeiringen in haar bot op 28 jaar geschat. Trix' exacte leeftijd is onbekend; haar groeilijnen, vergelijkbaar met de jaarringen van bomen, moeten nog worden geteld. Dat zal later in Leiden gebeuren. Er wordt dan met een kleine boor een monster van enkele botten gemaakt.

'Deze dame heeft een zwaar leven gehad', zegt Larson. Botbreuken, beschadigingen en tandafdrukken van andere dieren getuigen van een woest en gevaarlijk bestaan. Verwondingen die mogelijk zijn veroorzaakt door gevechten met soortgenoten.

T-rex Trix in een loods in South Dakota. Beeld Marten van Dijl

Grandma pusface

Trix kampte ook met infecties. Larson wijst op een plek aan het uiteinde van de bovenkaak: 'Voel maar. Ruw als een ananas. Daar heeft een infectie gezeten. En dit gat in het bot was gevuld met pus.' De aandoening bezorgde haar in Larsons werkplaats de bijnaam grandma pusface, oma puskop.

CT-scans van enkele staartwervels, eerder gemaakt in het Leids Universitair Medisch Centrum, gaven aan dat Trix niet alleen werd geplaagd door infecties. Ze had waarschijnlijk ook last van een oudemensenkwaal: botontkalking.

De poten, gewrichten, ribben en (staart)wervels van Trix worden overeind gehouden door een stalen frame. In het frame zijn de botten zodanig gerangschikt dat ze apart kunnen worden losgemaakt. Handig voor verder onderzoek en voor transport. En alles blijft heel: gaten boren om de botten met elkaar te kunnen verbinden was niet nodig.

Ontbrekende delen van het karkas zijn gereconstrueerd naar het voorbeeld van een vergelijkbare T rex of van Trix' eigen gebeente. Zo is haar linkerpoot een gespiegelde 3D-print van de rechter, vertelt paleontoloog Anne Schulp, van begin af aan betrokken bij het opgraven en prepareren van de 'Leidse' dino. Om haar gebit te completeren, krijgt Trix implantaten die zijn gekopieerd van een soortgenoot. Op het eerste gezicht is er geen verschil tussen echte en gereconstrueerde lichaamsdelen. Pas als je goed kijkt, zie je dat het oppervlak van de nagemaakte botten gladder is dan van de echte.

Het duurt niet lang meer of Trix wordt uit elkaar gehaald, over heel veel kisten verdeeld en naar Nederland overgevlogen, waar ze opnieuw in elkaar wordt gepuzzeld. 'Met zes tot acht personen is de hele T rex in twee uur in elkaar te zetten', zegt Larson. In september begint in Naturalis de tentoonstelling met de nieuwe aanwinst. Van Huis is trots: 'Er zijn niet zoveel objecten waarvoor je speciaal naar een museum gaat. Dit is er zo een.'

Beeld Marten van Dijl

Teleurstelling: geen skelet

Het begon allemaal met een teleurstelling. Veeboer Donley Darnell was op zijn ranch in cowboystaat Wyoming op prairiewolven aan het jagen toen hij in een zandheuveltje een paar dinobotjes vond: stukjes van de linkervoet van een T rex. Darnell bracht ze naar Pete Larson van het Black Hills Institute, die op zijn beurt Naturalis tipte. In de wereld van dino-experts was bekend dat het Leidse instituut op zoek was naar een tyrannosaurus rex. Een team van Naturalis rukte uit en sloeg in het voorjaar van 2013 enthousiast aan het graven. Het bleek vergeefse moeite.

Na weken zoeken drong de ongemakkelijke waarheid zich op: geen skelet. Op het uitgestrekte land van Darnell vonden de onderzoekers wel fossielen van enkele tijdgenoten van de T rex: triceratopsen. Interessante beesten, al was het maar omdat deze massieve planteneters met hun nekschild en hoorns een belangrijke prooi vormden voor de T rex. Maar ze waren slechts een schrale troost voor het gemis van de gedroomde T rex.

Een paar maanden later kwam er weer bericht van Larson. Nu ging het om een melding uit Montana. Een van oorsprong Nederlandse vrouw had op een ranch waar haar echtgenoot werkte een deel van een heupgewricht, staartbeen en onderkaak gevonden. Gezien omvang en vorm van de fossielen moest het wel gaan om een tyrannosaurus rex. Opnieuw vlogen Van Huis en Schulp naar de VS. Met de eigenaren van de ranch, het echtpaar Murray, spraken ze af dat Naturalis het eerste recht van aankoop zou hebben als er inderdaad een skelet zou worden aangetroffen. Dit keer hadden ze geluk. Veel geluk.

Beeld Marten van Dijl

Het ene na het andere bot kwam tevoorschijn tussen het zand en de stenen. De conditie van de fossielen was prima: ze waren niet vervormd, aangetast of in elkaar gedrukt, zoals vaak het geval is bij dinobotten. Ze bevonden zich in een laag zacht zandsteen, waaruit ze gemakkelijk konden worden bevrijd. Schulp: 'Trix is waarschijnlijk kort na haar dood door het overstromen van een rivier bedekt met een dikke laag zand.'

Gezien de hoge kwaliteit van het karkas vreesde Van Huis dat het onbetaalbaar zou worden. Voor het geraamte van Sue was in de jaren negentig op een veiling 8,3 miljoen dollar neergeteld. Maar de Murrays haalden de Nederlanders niet het vel over de oren. Ze wilden liever niet dat het skelet zou verdwijnen in een privécollectie en waren blij dat de dino terecht zou komen in een Nederlands museum.

Hoeveel Naturalis aan de Murrays heeft betaald, wil Van Huis niet kwijt. Dat is zo afgesproken. Wel bekend is de totale som die is gemoeid met aankoop, uitgraven, prepareren en transport van Trix: 5 miljoen euro. Dat bedrag werd bijeengebracht door donoren en met een geslaagde crowdfundingsactie. 'Het is een hoop geld', zegt Van Huis. 'Maar voor zo'n bedrag koop je anders niet meer dan een heel slechte Jan Steen.'

De put

In de put, zoals de opgraafplek wordt genoemd, ligt Dylan Bastiaans op zijn buik. Rood petje achterstevoren op het hoofd. Het is nog vroeg in de ochtend. Straks zal het moordend heet worden. Samen met de Vlaming Dirk Cornelissen peutert Bastiaans met een klein mesje aan een fors bot dat gedeeltelijk uit de grond steekt. 'Ik denk dat het een fucking grote onderkaak is', zegt Bastiaans. Als er geen tandholtes zijn kan het net zo goed een schouderblad zijn, reageert Cornelissen nuchter.

Ze roepen er een derde bij. Martijn Guliker - afgezakte spijkerbroek bungelend aan bretels - komt eraan gehold en zakt diep weg in de blubber. Normaal is de dorre grond hard, maar door een wolkbreuk twee dagen eerder zijn er modderpoelen ontstaan. 'Het kan maar beter belangrijk zijn', giechelt hij. Of het een onderkaak of een schouderblad is, kan Guliker ook niet zien, 'want er zit een Belg voor.' Na een poosje voorzichtig wroeten is het duidelijk voor Bastiaans: 'Geen onderkaak, toch een stuk van een schouderblad.' Een nieuwe dag van graafwerk op de Great Plains van het middenwesten is begonnen.

De drie matineuze onderzoekers maken deel uit van een Nederlands-Deens team dat met pikhouwelen, scheppen, puntmesjes en kwasten op het golvende land van rancher Darnell bezig is met het uitgraven van vijf triceratopsen. Deze dino's zijn de 'bijvangst' van de Leidse zoektocht naar een tyrannosaurus rex. Een bijzondere bijvangst, want nooit eerder is een dergelijke groep van deze dinosauriërs bij elkaar gevonden, zegt Schulp. Ze verschillen in grootte, het zijn volwassenen en jonkies.

Palonteoloog Pete Larson

Pete Larson (62) is een in de VS bekende paleontoloog en fossielenverzamelaar. Zijn Black Hills Institute prepareert en verkoopt fossielen. In kringen van paleontologen is Larson omstreden. Sommige wetenschappers maken bezwaar tegen het commercieel verhandelen van fossielen. Anderen prijzen de enorme vakkennis van Larson en wijzen op zijn voorkeur om zaken te doen met musea.

Larson gaf leiding aan het team dat in de jaren negentig Sue uitgroef, de grootste en meest complete tyrannosaurus rex die tot nu toe is gevonden. Door Sue raakte hij verwikkeld in een complex juridisch gevecht over het eigendomsrecht. De FBI nam het skelet in beslag. Larson moest twee jaar de gevangenis in na een door velen bekritiseerde veroordeling wegens het opgraven van fossielen zonder toestemming van de federale overheid. Sue werd naar de veiling gebracht door de eigenaar van de grond waarin haar botten waren gevonden. Het natuurhistorisch museum van Chicago kocht het skelet voor het recordbedrag van 8,3 miljoen dollar.

Van een triceratops wordt meestal niet het achterlijf maar alleen de schedel gevonden. De gehoornde kop was onverteerbaar voor roofdino's, de rest werd opgepeuzeld. Daarom is het uitzonderlijk dat hier ook veel fossielen liggen van poten, ribben en andere lichaamsdelen. Er zijn al ruim vierhonderd botten opgegraven, en de bodem herbergt nog veel meer.

Dat de triceratopsen bij elkaar liggen, lijkt een aanwijzing dat ze bij elkaar hoorden en samenleefden. Maar dat hoeft niet zo te zijn, legt geoloog Pim Kaskes uit. De botten liggen namelijk door elkaar gehusseld. Mogelijk zijn de dieren na hun dood door stromend water meegevoerd en in de (buiten)bocht van een meanderende rivier blijven hangen of in drijfzand blijven steken. Toen de triceratops hier nog rondliep, bestond het landschap uit subtropisch regenwoud met kronkelende rivieren.

Beeld Marten van Dijl

Eén triceratops ligt apart van de rest, even verder op de heuvel. Hij is Dirk gedoopt, naar de vrijwilliger Dirk Cornelissen die veel werk heeft verricht aan deze fossielen. Aan het eind van de middag wordt een bot van een poot van Dirk klaargemaakt voor vervoer. Het fossiel wordt omwikkeld met aluminumfolie en dikke lagen gipsverband. Het inpakken van het bot loopt uit op een partijtje nat gips smijten. Als de witte smurrie van de gezichten druipt, gaan de gravers terug naar hun tentenkampje in de eindeloze leegte.

Als er uiteindelijk voldoende botten van Dirk worden gevonden, zal hij waarschijnlijk Trix gezelschap gaan houden in Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.