Column

'Wie nu naar Griekenland gaat, waant zich in Duitsland van de jaren 30'

'Het is tegenwoordig 'not done' om een vergelijking te maken met het Duitsland van de jaren dertig - want dat zou een Godwin zijn - maar kom op zeg!', schrijft columnist Joyce Brekelmans. 'Hoeveel parallellen wil je hebben?'

Leden van de Griekse neo-nazi partij, Gouden Dageraad, verzamelen zich. Beeld afp

Wie dezer dagen Griekenland bezoekt, waant zich soms een tijdreiziger. En niet alleen vanwege de black-outs, ruïnes van verwaarloosde huizen, de muziek op de radio of het straatbeeld waarin kromme oude vrouwtjes volledig in het zwart gehuld over straat schuifelen. In het Griekenland van 2013 wordt er over de buurman gefluisterd dat hij een communist is, dwepen mensen openlijk met Hitler en vreest men met grote vreze dat het ergste nog moet komen.

Nu is het tegenwoordig 'not done' om een vergelijking te maken met het Duitsland van de jaren dertig - want dat zou een Godwin zijn - maar kom op zeg! Hoeveel parallellen wil je hebben? Griekenland, een land dat gebukt gaat onder de effecten van internationaal opgelegde schuldsanering (herstelbetalingen anyone?) weet zich het zwarte schaap van een Europa dat hen met de nek aankijkt. En hoe hard de bevolking ook bloedt voor de zonden van een hebzuchtige elite, het einde is nog lang niet in zicht.

Is het dan raar dat mensen actief op zoek gaan naar een zondebok? Historisch gezien niet. Toch kan ik er met mijn hoofd niet bij dat men blijkbaar oprecht een oplossing denkt te kunnen vinden in extremistische ideologieën die aantoonbaar hebben gefaald. Grieken weten immers ook donders goed hoe het afliep met nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie, en hoeveel mensen er moesten sterven voordat de zevenkoppige draak met evenzoveel lelijke snorren was verslagen.

In landen waar de crisis minder hard is aangekomen, lijken de geschiedenislessen evenzeer vergeten. Zonder blikken of blozen wordt gesuggereerd dat bijvoorbeeld zigeuners, Marokkanen, Polen of bruine mensen zonder paspoort schuldig zijn aan zo'n beetje alles wat er mis gaat in Europa. Deporteren is geen vies woord meer. 'Slegs vir Schweizer' bordjes beperken de toegang tot Zwitserse parken, zwembaden en bibliotheken. Niet witte politici worden letterlijk voor aap uitgemaakt, of omschreven als iets waar men nooit aan zal wennen. En stukje bij beetje, schuiven de grenzen van wat wij als normaal en acceptabel beschouwen op.

Dom
Zijn we als mensheid dan echt zo dom? Gedoemd om onze fouten te herhalen bij gebrek aan een beter idee? Het lijkt er wel op. Want ook al stapelt crisis zich op crisis, en worden regeringen gegijzeld door een corrupt financieel systeem dat complete landen omduwt, blijft men het gospel van de vrije markt en het kapitalisme verkondigen. En oké, de meeste kapitalisten marcheren niet met gestrekte arm door de straten, maar dat ook dit systeem niet zaligmakend is gebleken moge duidelijk zijn.

Nu zult u misschien denken: 'Ja maar Joyce, je haalt hier ideologie, racisme, politieke- en economische systemen door elkaar.' En daar zou u dan volkomen gelijk in hebben, maar dat komt omdat ze mijns inziens niet los van elkaar kunnen worden gezien. Het mooie aan een ideologie is dat de werkelijkheid haar niet in de weg hoeft te zitten, zolang ze een theoretisch principe blijft. Wil je echter een samenleving vormen naar een idee, dan wordt je onvermijdelijk geconfronteerd met de wispelturigheid en complexiteit van mensen, die zich niet zo eenvoudig laat vormen of voorspellen. Wat het oplossen van bestaande problemen er niet makkelijker op maakt.

Hybride systeem
Dus wat te doen als alle pogingen om de vierdimensionale wereld in een driedimensionaal idee te proppen zijn mislukt? Moeten we op zoek naar een nieuwe, betere ideologie of bouwen we voort op het hybride systeem van nu? Wat mij betreft hoeven we niet te kiezen. De wereld zal altijd behoefte houden aan een blauwdruk waarmee door de chaotische werkelijkheid kan worden genavigeerd, maar dat betekent niet dat we de beer op de weg die niet op de kaart staat, dan maar moeten negeren. Het vermogen van mensen om zich aan te passen, is precies hetgeen we moeten aanmoedigen. Een blauwdruk is immers ook maar een momentopname.

Als we ons open stellen voor nieuwe ideeën, kunnen we hopelijk eindelijk ophouden met 'the blame game'. Het destructieve spel waarbij één of meerdere bevolkingsgroepen het juk van de wereld op haar schouders geschoven krijgen, omdat nadenken over een echte oplossing te veel werk is. Ongeacht of het nu 'de' bankiers, politici, Russische homo's, Marokkaanse Nederlanders, Zwitserse vluchtelingen, Griekse joden of wie dan ook zijn. De werkelijkheid zit nooit zo simpel in elkaar. Het is dan ook verdomd gênant dat het zwartmaken van een minderheid - als ordinaire afleidingsmanoeuvre die de onkunde van de bestaande macht moet maskeren - nog steeds zo effectief blijkt. Een dag na het slachten van de zondebok heb je namelijk gewoon weer honger.

Joyce Brekelmans is blogger en columnist voor Volkskrant.nl

 
Als we ons open stellen voor nieuwe ideeën, kunnen we hopelijk eindelijk ophouden met 'the blame game'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.