'Wetteloosheid en financieel wanbeheer' op Sint Eustatius: Nederland neemt dagelijks bestuur over

De Tweede Kamer steunt het uitzonder-lijke ingrijpen van staatssecretaris Knops tegen wanbestuur op het Caribische eiland. Maar daar woedt het oproer voort.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima bezoeken de bibliotheek van Sint Eustatius tijdens een bezoek aan het eiland in november 2017. Rechts staatssecretaris Knops (CDA, Koninkrijksrelaties). Beeld anp

Wat is een 'openbaar lichaam' in een koninkrijk? Raymond Knops, pas enkele maanden staatssecretaris van Koninkrijksrelaties, heeft het inmiddels zelf ervaren: 'Het is heel ingewikkeld om in het buitenland uit te leggen hoe ons koninkrijk in elkaar zit.'

Maandag werd het antwoord op die vraag nog wat ingewikkelder. Knops (CDA) informeerde de Tweede Kamer dat het Nederlandse kabinet heeft besloten hard in te grijpen in het bestuur van het openbaar lichaam Sint Eustatius. Bevolking en bedrijven op het eiland lijden onder 'wetteloosheid en financieel wanbeheer', stelde een 'commissie van wijzen' vast.

Uitzonderlijke maatregelen

Knops kondigde in een ingelast debat uitzonderlijke maatregelen aan. De eilandsraad wordt ontbonden, de (waarnemend) gezaghebber en de gedeputeerden uit hun functie gezet. Om uit te leggen wat dat betekent, is deze vergelijking waarschijnlijk de beste: Den Haag zet, 9.000 kilometer verderop, een burgemeester, wethouders en gemeenteraad buitenspel.

Uitzonderlijk dus. Onlangs leek minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) een ingreep te overwegen in de Limburgse gemeente Brunssum, waar een bestuurlijke janboel heerst. Het werd haar van alle kanten ontraden. Voor zover iedereen zich kon herinneren, was het voor het laatst gebeurd in Finsterwolde. Daar was sprake van 'grove verwaarlozing' van de gemeente door het lokaal bestuur. Dat was in 1951. Maar in het koninkrijk liggen de verhoudingen anders. Nederland heeft een koloniaal verleden en lang leek het erop dat de toenmalige Nederlandse Antillen het pad naar onafhankelijkheid zouden volgen. Net als in het geval van die twee andere koloniën, Nederlands-Indië en Suriname, zou daarmee het proces van dekolonisatie zijn voltooid.

Maar, analyseren de wetenschappers Gert Oostindie en Inge Klinkers in hun studie Gedeeld Koninkrijk (2012), de ontmanteling verliep anders. 'De Antillen lieten elkaar los, maar hielden Nederland juist vast.' Schatkist en paspoort van het Koninkrijk der Nederlanden bleken per saldo aanlokkelijker dan onafhankelijkheid. Na twintig jaar debat kwam in 2010 de nieuwe staatsvorm tot stand: Aruba, Curaçao en Sint Maarten als 'autonome landen binnen het koninkrijk'; Bonaire, Sint Eustatius en Saba als 'openbare lichamen' van Nederland. Bijzondere gemeenten, met andere woorden, met een eigen mini-democratie en beperkte autonomie. Voor alle zes geldt: Nederland waarborgt deugdelijk bestuur.

Oude anti-koloniale sentimenten

Daar zit meteen het pijnpunt. Oude anti-koloniale sentimenten bleven voortwoekeren, juist op het door armoede geplaagde Sint Eustatius. De afspraak de drie nieuwe gemeenten na vijf jaar te evalueren, resulteerde in oktober 2015 in een rapport van oud-minister Liesbeth Spies (CDA). Conclusie: 'Veel laat nog te wensen over.' Waren de verwachtingen in 2010 nog optimistisch, in 2015 overheerste teleurstelling. Schaalgrootte is hier het trefwoord. In Nederland formuleerde het vorige kabinet het streven naar gemeenten van tenminste 100.000 inwoners. Dat wordt niet overal gehaald. D66-leider Alexander Pechtold, tegenwoordig voorzitter van de vaste Kamercommissie Koninkrijksrelaties, wees op het bestaan van de gemeente Rozendaal: '1.500 inwoners, nabij Arnhem.'

Sint Eustatius telt er wat meer, maar op een eiland. Hoe krijg je daar een bloeiende economie en integere democratie? De commissie van wijzen, die nog door Knops' voorganger Ronald Plasterk (PvdA) werd ingesteld, geeft haar rapport de ondertitel mee: 'Sint Eustatius, altijd al een stiefkind geweest.' Zoals CU-Kamerlid Stieneke van der Graaf in het debat zei: 'Het is niet eenvoudig deze diepgewortelde bestuurscultuur te veranderen.'

Nederland valt ook iets te verwijten, zeker sinds 2015. Roelof Bisschop (SGP) constateerde een 'gebrek aan doortastendheid, waardoor de boel is kunnen dooretteren'. Attje Kuiken (PvdA) stelde vast dat te lang sprake is geweest van 'pappen en nathouden'.

Uitzicht op Sint Eustatius Beeld anp

Benoeming van regeringscommissaris

Toch kreeg Knops steun voor een reeks maatregelen, waarvan de benoeming van een regeringscommissaris de belangrijkste is. Die zal, samen met een ondersteunend team, zeker twee jaar nodig hebben om orde op zaken te stellen. Knops had zich er, met het oog op uitleg in het buitenland, van vergewist bij de Raad van State: 'Deze ingreep is proportioneel en niet in strijd met internationaal recht.'

En, in antwoord op Denk-leider Tunahan Kuzu: 'Ik voorkom het verwijt van neokoloniaal gedrag door te doen wat wij beloven. Wij zullen laten zien dat we naast de mensen van Sint Eustatius staan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.