'Wereldtoneel' met een eigen, Fries gezicht

If I were a rich man werd 'als ik toch eens rijk was' en wordt As ik no ris jild hie ('als ik nu eens geld had')....

Van onze verslaggever

Wio Joustra

JORWERD

Het was 'prachtig werk' om de musical Anatevka van Joseph Stein en Jerry Bock, gebaseerd op de verhalen van Sholom Aleichem - pseudoniem van Sholom Yakow Rabinowitz - in het Fries te vertalen, zegt Jan Schotanus, in het dagelijks leven onderwijzer te Mantgum. Maar het viel niet mee om rijm en ritme van de vele liedjes vast te houden. Hij gebruikte er de oorspronkelijke Engelse teksten voor, niet de Nederlandse versie. 'Het vertalen van liedjes is een hele klus; daar kun je het beste de originele tekst voor gebruiken.'

Schotanus was er de afgelopen winter mee zoet. Vrijdagavond gaat de Friese versie in première van Tevje, de onsterfelijke geschiedenis van de melkboer en zijn vijf huwbare dochters in een Joods-Russische gemeenschap in Oekraïne aan het begin van de eeuw. Als openlucht

spel in Jorwerd, een dorpje van nog geen 350 inwoners in de gemeente Littenseradiel.

Of 'een kerkdorp op nog geen uur fietsen ten zuidwesten van Leeuwarden', zoals Jorwerd in de literatuur over Slauerhoff wel wordt aangeduid. In het jonge leven van de Leeuwarder dichter speelde Jorwerd een belangrijke rol. Want was de plaatselijke pastorie vaak het toneel geweest van 'liederlijke tonelen als gevolg van exorbitante dronkenschappen' - zie onder meer Hazeu's recente biografie van Slauerhoff- de dichter ontdekte er tussen 1916 en 1919, in het opmerkelijke gezin van dominee Hille Ris Lambers, zowel het spiritisme als de liefde.

'Zij leeft in 't afgelegen, mistig land; dat ik verliet de wereld om te varen', dichtte Slauerhoff in De Terugkeer over Heleen Hille Ris Lambers. De pastorie staat er nog net als in die tijd. Er tegenover staat al ruim twee eeuwen Het Wapen van Baarderadeel. Om aan de drank verslaafde predikanten naar Jorwerd te sturen - een lot dat wel meer kleine plattelandsgemeenschappen moesten ondergaan - stond gelijk aan een poging de duivel met Beëlzebub uit te drijven. Want het café was ook 'een kleinhandel van sterken drank' en derhalve een mekka voor drinkers.

Naast het café staat de notariswoning die al enkele generaties in het bezit is van de familie Van der Hem. And thereby hangs the tale van het Openluchtspel van Jorwerd. Op 25 augustus 1951 stortte, tijdens restauratiewerkzaamheden, de elfde eeuwse zadeldaktoren van de hervormde kerk in. Jorwerd was verslagen. Het duurde drie jaar voordat de toren weer was opgebouwd en het dorp z'n gezicht weer terug had.

Om hun dank te uiten voor de steun uit het hele land bij het herbouwen van de toren voerden de inwoners op 25 augustus 1954 het openluchtspel De klokken van Jorwerd op. Te groot voor de bovenzaal van Het Wapen van Baarderadeel; te klein voor de kerk. En dus bood Sjoerd van der Hem de gigantische tuin van de notariswoning aan. Het werd een traditie, dit jaar voor de 42ste keer.

'Openluchtspelen zijn in Nederland ontzettend populair. Er komen nu jaarlijks zo'n driehonderdduizend mensen op af', zegt Wim Osinga uit Jorwerd, bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Openluchttheaters. Van de zestig openluchttonelen in Nederland zijn er veertig bij de vereniging aangesloten. Brabant spant de kroon; Friesland volgt met negen openluchtspelen deze zomer.'Overal wordt in de openlucht gespeeld. Het is in Nederland net zo'n traditie geworden als in Duitsland.'

Tegelen kent de passiespelen, Diever heeft zijn Shakespeare-traditie en plaatsen als Bloemendaal en het Amsterdamse Bos hebben het beroepstoneel in de open lucht. Jorwerd heeft landelijk de reputatie van een van de betere theaters. Wereldtoneel, in opdracht in het Fries geschreven, met een eigen gezicht, zegt Osinga 'zonder chauvinisme'.

De laatste twintig jaar is 'Jorwerd' vooral in handen van Romke Toering, professioneel acteur bij het friestalige gezelschap Tryater. Hij geldt als gepassioneerd en inventief, maar ook als een ambitieus regisseur die het nodige eist van zijn amateur-acteurs.

'Anatevka past in ons streven dat de voorstelling elk jaar meer betekenis krijgt voor de toeschouwers', aldus Toering. 'In ons Anatevka zijn we allemaal speelmannen op het dak. Wij komen er niet weg, wij horen er thuis. Traditie houdt ons er. Anatevka is een verhaal over gedwongen veranderingen. Over afscheid nemen van tradities, van mensen, van familie en vrienden.

'Dat is een goede keuze in het vijftigste herdenkingsjaar. In de slotscène hebben we de associatie met wegrijdende treinen toegevoegd. Dat kwam bij iedereen heel hard aan. Maar zoals de joden toen door het tsaristisch regiem dreigden fan hûs en hiem te worden verjaagd, gebeurt dat nu elders in de wereld weer.'

Zestig acteurs, veertig medewerkers. Computergestuurde verlichting, professionele regie, muziek, decors en kleding. Het budget zit ruim boven de ton. En dat terwijl 'Jorwerd' begon 'op drie boerenwagens, met een paar lampen in melkbussen'. Het publiek zat vroeger op in de haast schoongemaakte mestplanken. Nu staan er echte tribunes, om in acht voorstellingen ruim vijfduizend toeschouwers te herbergen. Dat was ook dit jaar weer de bedoeling. Tot maandag in de voorverkoop alle plaatsbewijzen in één dag waren uitverkocht. Toen werd besloten om het openluchtspel tien keer op te voeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.