'Wees wijs met de Waddenzee': vandaag nog net zo belangrijk als toen

Verslaggeverscolumn - Toine Heijmans op de Waddenzee

Dijk bij Striep op Terschelling. Foto Toine Heijmans

De Waddenzee verzakt, en niemand die het ziet. Er staan geen huizen op met scheuren in de muren. Er is geen protest van de rechtmatige bewoners, de zeehonden die en masse een plaat bemannen. Ze krommen hun ruggen. Ze zwemmen mee met mijn boot in het gat tussen Vlieland en Terschelling - roofdieren, door de mens tot knuffel gemaakt.

Niet lang terug nog was varen hier gevaarlijk: erg ondiep. Toen scheurde het Schuitengat plotseling open, zo snel dat het iedereen verbaasde. Onder de kiel staat nu drie meter water, de nieuw verschenen geul al bijna toegankelijk voor een veerboot. Zo beweeglijk is de bodem van de Waddenzee, zo onvoorspelbaar het systeem dat eraan ten grondslag ligt. Net als je de Waddenzee denkt te kennen, verandert alles de andere kant op.

Daarom blijf je er beter van af - maar dat gebeurt natuurlijk niet.

Onder de Waddenzee is gas, en gas is geld. Dat kan er prima uit zonder problemen. Laat dat maar aan het gasbedrijf over. De NAM boort vanaf de wal, en schuift leidingen als een infuus onder de huid van de zee. 'De bodem daalt weliswaar door de gaswinning,' schrijft het gasbedrijf op z'n website, 'maar de natuur compenseert dit door de aanvoer van zand en slib uit de Noordzee.' Geen probleem. Zoals de aardbevingen in Groningen destijds ook nog best wel meevielen.

De bodem zakt en het water stijgt. De Waddenzee loopt kans nog deze eeuw te verdrinken, zegt de Waddenvereniging, die er onderzoek naar liet doen. Komt het ergens aan? De Waddenzee ziet er toch prachtig uit vandaag, met die duizelingwekkend heldere kleuren. De Waddenzee is toch al lang gered? Robben overal. De actietruien die ik droeg als kind zijn voor 80 euro te koop in een chique winkel op West-Terschelling. Wees wijs met de Waddenzee - hoe retro klinkt dat nu.

Adriaan Houtenbos probeert al twee decennia kaas te maken van de 'notoir onbetrouwbare' bodembewegingsvoorspellingen. Hij weet niet hoe snel de Waddenzee zal zakken, maar wel dat de NAM verkeerde berekeningen gebruikt. Hij komt zelf van de NAM, waar hij een post kreeg als manager geomatics. Hij leidde er de afdeling die de voorspellingen controleerde. Die kwamen dus niet uit. Bij Ameland zou de bodem 18 centimeter zakken, het is nu meer dan 30 'en ik denk dat het 56 gaat worden'.

Geweldig bedrijf, de NAM, 'maar elk bedrijf is gericht op winst maken, en als er belangen van derden opzij moeten, dan moet dat'. Nu is hij onafhankelijk onderzoeker.

Havenpier van Terschelling tijdens de januaristorm. Foto Toine Heijmans

Hij zucht als ik bel. Twintig jaar bezig, zoveel journalisten te woord gestaan, maar het lijkt alsof de ernst nergens beklijft. 'De frustratie druipt weleens uit mijn oksels.' Het is ook ingewikkeld. Er is niks aan de Waddenzee te zien, er zijn geen aardbevingen te voelen. 'Het gedonder is dat daarmee de kruik te water gaat totdat-ie barst.'

Trots meldt de NAM in z'n laatste rapport dat alles op orde is. Dankzij 'grensverleggend en zeer fundamenteel wetenschappelijk onderzoek' met 'nieuwe apparatuur'. Gelukkig maar. Anders was er voor niks zo veel geld geïnvesteerd. 'Mijn grootste probleem', zegt Adriaan, 'is dat degene die de bodemdaling veroorzaakt zelf de berekeningen doet die de voorspellingen moeten verifiëren.'

En voor zover hij kan zien - want de NAM is spaarzaam met gegevens - zijn de voorspellingen 'niet goed onderbouwd en statistisch onbetrouwbaar'. Ook Adriaan weet niet hoe de zeebodem gaat dalen. Dat is nauwelijks uit te vogelen. Duidelijk is wel wat de gevolgen kunnen zijn.

Laat met rust, de Waddenzee.

Ik zeil door de winter, luister naar het water. De Waddenzee is een walvis die traag en zwaar ademhaalt. Steeds weer die hele watermassa naar binnen en naar buiten, de kracht ervan, het went nooit. De Waddenzee betreed je niet, die geeft hooguit toestemming voor kortdurend verblijf. Ik voel de boot versnellen in de vloedstroom. Daarna komt de januaristorm, en ligt-ie jankend aan zijn lijnen in de eilandhaven.

Varen in de Blauwe Slenk voor Terschelling. Foto Toine Heijmans

De Waddenzee is de enige ongetemde wildernis die Nederland nog rest. Dat kan de mens niet uitstaan. Er moet getemd worden. Het moet geëxploiteerd. De natuur moet zich gedragen.

Het gasbedrijf belooft de bodemdaling te 'monitoren', en te stoppen als daar aanleiding voor is - dat noemen ze het 'hand-aan-de-kraanprincipe'. Prima. Probeer maar eens te monitoren in een gebied dat met z'n staart slaat als een walvis, dat eilanden laat wandelen, dat elke dag werkt aan nieuwe platen, prielen, geulen.

Bij Loppersum was maandag de zwaarste Groningse aardbeving sinds vijf jaar. Ook onvoorzien.

Tijdens de storm probeer ik stand te houden op een pier in tien beaufort met vlagen twaalf; het water boos en koud. Drie koppen steken uit de zee. De robben zwemmen hooghartig langs, en blijven naar me kijken.

t.heijmans@volkskrant.nl

Meer over