'We zijn pelgrims, geen toeristen!'

In het Zuid-Franse Saintes-Maries-de-la-Mer komen elk jaar in mei duizenden Sinti en Roma hun Sint Sara vereren. Plus een veelvoud aan dagjesmensen. 'De ziel is eruit.'

Gelovige Sinti en Roma bidden in de kerk voor Sint Sara. Vooraan is de tiara te zien van het beeld van de heilige. Beeld Nigel Dickenson

In de overvolle straten van Saintes-Maries -de-la-Mer kun je naar flamenco luisteren, naar een Servische blaaskapel of een Roemeense accordeonist, en vooral naar het eindeloos herhaalde Bamboleo van de Gipsy Kings. Maar de fijnproevers, de fans die hier al dertig jaar komen, weten beter. Zij gaan naar de smalle parkeerplaats bij het meer.

Tussen de caravans speelt een virtuoze flamencogitarist in het schijnsel van het kampvuur, terwijl de kinderen rondrennen en vrouwen in peignoir zitten te luisteren. 'Vaak spelen de beste muzikanten tijdens de bedevaart alleen voor hun eigen familie', zegt violist Yardani (25) even verderop. Hij speelt een paar prachtige nummers, al moet hij opboksen tegen de disco van een paar caravans verder.

Saintes-Maries-de-la-Mer is het mekka van de Franse Roma (gitans) en Sinti (manouches). Afgelopen weekend kwamen er naar schatting tienduizend bij elkaar in het potentieel schilderachtige dorpje aan het uiteinde van de Camargue, dat jammerlijk is verrommeld tot een mediterrane versie van Valkenburg. Tegenover elke Roma of Sinti staat minstens één toerist: volgens de gendarmerie waren er dit weekend dertigduizend mensen in het 2500 inwoners tellende dorp.

De Roma en Sinti komen voor hun schutspatrones, Sint Sara, de straathond onder de heiligen, niet eens officieel erkend door de katholieke kerk. Volgens de legende landde de donkere Sara in de eerste eeuw na Christus aan de Zuid-Franse kust, als trouwe dienstmaagd van de twee Maria's (Salomé en van Klopas) waaraan de plaats zijn naam te danken heeft. De Maria's hebben ieder een eigen beeld in de kerk, Sara staat het hele jaar in de crypte. Aan de zijkant van de crypte is een onopvallend deurtje. Daar gingen de mensen naar binnen die destijds als bohèmiens werden aangeduid. In de kerk mochten ze niet komen.

In zijn huidige vorm bestaat de bedevaart sinds 1935. Tachtig jaar geleden wist de markies De Baroncelli, een lokale edelman met een enorme liefde voor Provençaalse tradities, het verzet van de kerk tegen Sara te breken. Daarna werd de pelgrimage van de gitans steeds beroemder, mede door de vorig jaar overleden legendarische gitarist Manitas de Plata, die voor Brigitte Bardot en Salvador Dalí speelde.

Een beeld van Sint Sara wordt naar zee gedragen. Beeld Nigel Dickenson

'Het is wel een traditie die aan kracht aan het verliezen is', zegt Payou Baptiste (54), hoofd van een familie van gitans uit Alès in de Cevennen. Ooit kwamen er veertigduizend pelgrims naar de bedevaart. Er zijn allerlei redenen voor: zo zijn veel katholieke Roma en Sinti de afgelopen jaren overgestapt naar het evangelisme.

Waar het uiteindelijk op neerkomt: ook in Frankrijk is het steeds moeilijker om nog het traditionele bestaan van de gitan of manouche te leiden.

'Wij zijn een volk van de vrijheid', zegt Frederik Englo (66), een manouche uit de Elzas. 'Maar we hebben ons aangepast, we wonen tegenwoordig in huizen', zegt zijn familielid Rosito Loeffler (61).

In totaal telt Frankrijk zo'n 350 duizend Roma en Sinti, vooral gitans van Spaanse afkomst en manouches met Oost-Europese wortels. Hooguit een derde trekt nog rond. Frankrijk heeft een dubbelzinnige verhouding met deze gens de voyage. Officieel zijn het volwaardige burgers wier afwijkende levensstijl gerespecteerd moet worden. Volgens een Frans overheidsrapport is Frankrijk het enige land in Europa waar nog een behoorlijke groep nomaden rondtrekt, naast Ierland. In de praktijk zijn veel gemeenten de reizigers liever kwijt dan rijk. Grotere gemeenten zijn verplicht een terrein voor nomadische citoyens in te richten, maar slechts 52 procent van die kampen is ook echt aangelegd.

Een zigeunerorkestje speelt Balkanmuziek. Beeld Nigel Dickenson

Meisjes in minirokken

Esmeralda Romanez (65) heeft nog met paard en wagen getrokken. Haar vader was hoofd van de familie en wilde niet dat zijn kinderen naar school gingen, omdat ze dan de Romacultuur kwijt zouden raken. 'Je zult mij niet horen zeggen dat het vroeger beter was. Ik werd op mijn 13de uitgehuwelijkt. Mijn dochters hebben zelf kunnen kiezen', zegt ze.

Damien Marcou (18) uit Pérols bij Montpellier studeert management en ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet. 'We worden minder gediscrimineerd dan vroeger', zegt hij. Sinds de jonge gitan Kenji de Franse versie van The Voice won, 'is het bijna mode om gitan te zijn. Mijn opa kwam uit Spanje met een paard en wagen. Mijn vader groeide op in een kamp. Hij ging er weg om politieman te worden en is nu wethouder. Dat is toch een verhaal dat hoop geeft', zegt hij.

Waar traditie terrein verliest, dreigt cultuur folklore te worden. Zaterdag trekt een lange stoet Roma en Sinti langs het beeld van Sara in de crypte. Ze raken Sara aan, kussen haar, behangen haar met gewaden. 'Maar heb jij religieus vuur gezien? Ik niet. Al die mensen die selfies bij Sara maken. De ziel is eruit', zegt Esmeralda Romanez. 'Die meisjes in minirokken. Zo zijn wij niet opgevoed. Wij dragen lange rokken. Je benen zijn de wortels die je met de aarde verbinden. Die laat je alleen zien aan je man of als je danst.'

Jan Ketellapper, Fries met zigeunerbloed, en Esmeralda Romanez. Beeld Nigel Dickenson

Het leven van de Roma en Sinti was vaak hard en armoedig, maar omgeven met de romantiek van het zwervend bestaan. Bij het strand staat de woonwagen van Jan Ketellapper (72), die ooit uit Lemmer vertrok. Een soort Pipo-wagen, getrokken door een paard, met een aanhangwagentje waar twee kippen in zitten. 'Als kind zag ik zigeuners voorbijkomen en dacht: dat wil ik ook. Ik heb allerlei baantjes gehad, ben bordenwasser op Schiphol geweest en visser in Zuid-Afrika, maar 38 jaar geleden dacht ik: nu moet ik gaan trekken. Voor je het weet zit je met een tandeloze bek in het bejaardentehuis. Pas later hoorde ik van mijn opa dat er zigeunerbloed in de familie zat.'

Nu trekt hij met zijn wagen door Frankrijk. Hij heeft niet veel geld, maar hij heeft ook weinig nodig. 'Ik vind dit een normale manier van leven. Of vind jij het normaal dat mensen uren in de regen staan te wachten op de nieuwste tablet? En na een jaar willen ze alweer een nieuwe.'

Zondag is de dag van de bedevaart. Sara wordt haar crypte gehaald, voor een bomvolle Notre Dame de la Mer. De priester blijkt een vaardige showman.

'We zijn hier om te...', roept hij.

'Bidden!', antwoorden de gelovigen.

'We zijn hier om te...'

'Bidden!'

'Kom op mensen, laat iedereen met heel zijn hart meezingen. We zijn pelgrims, geen toeristen!'

Een Sinti-meisje vangt vis voor de barbecue. Beeld Nigel Dickenson

Dan wordt Sara de kerk uitgedragen. In processie trekken geestelijken, gitans en manouches door de straten van Saintes-Maries, begeleid door de gardians, de cowboys uit de Camargue op hun witte paarden. Door een zee van mensen wordt Sara naar zee gedragen. Na een kort bad wordt ze teruggebracht naar haar onderaardse verblijfplaats.

Zo is het ritueel voor de tachtigste keer voltooid. 'Maar vroeger was het serieuzer, authentieker, meer voor de gitans, minder voor de toeristen', zegt Ricardo, een oude zanger-gitarist met lange grijze haren. Hij heeft nog met Manitas de Plata gespeeld. Tegenover ons speelt een orkest van Roemeense Roma. Volgens gangbare inzichten horen gitans en Roma tot hetzelfde volk, maar Ricardo denkt daar heel anders over. 'Ik vind die Roma niet sympa', zegt hij. 'Ze horen hier niet thuis. Er is ook meer diefstal en vandalisme, sinds die Roma komen.'

Roma in een eethuisje in Saintes-Maries-de-la-Mer. Beeld Nigel Dickenson
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.