'We zijn nog lang niet af van IS hier in Europa'

Duitse journalist Souad Mekhennet over jihadistisch terrorisme in onze politieke realiteit

Met een groot netwerk onder jihadisten gaan voor de Duitse journalist Souad Mekhennet deuren open die voor anderen gesloten blijven. Het boek dat zij schreef over haar werk is nu in vertaling verschenen.

Brusselaren komen samen na de aanslag in Brussel van 22 maart 2016 Beeld afp

Nog maar een paar veldslagen, klinkt het jubelend in de westerse wereld, en dan is het gedaan met Islamitische Staat en zijn kalifaat. Het Iraakse Mosul is al gevallen. Het Syrische Raqqa, de onofficiële hoofdstad van het IS-kalifaat, is bijna op de knieën gedwongen na maandenlange luchtaanvallen. Eind oktober zal IS naar verwachting ook uit het Syrische Deir ez-Zor zijn verjaagd.

De Duitse Washington Post-journalist Souad Mekhennet (39), die sinds 11 september 2001 over jihadisme schrijft, is sceptischer over dat voorspelde einde van Islamitische Staat.

'Zelfs al valt Raqqa, dan betekent dat nog niet het einde van IS', zegt Mekhennet in de lobby van het Ambassade Hotel in Amsterdam. 'Ik geloof zelfs dat we het ergste van IS nog niet hebben meegemaakt. Heb je gezien hoe Iraakse sjiitische milities Mosul hebben bevrijd? Ik heb de filmpjes gezien. Dat zijn vreselijke beelden. Sjiieten die wraak nemen op soennieten. Het is hetzelfde soort sektarisme dat plaatsvond na de val van Saddam Hussein en dat de bodem legde voor IS.'

Het jihadistische terrorisme zal nog heel lang onderdeel blijven van onze politieke realiteit, denkt Mekhennet. Zowel in het Midden-Oosten als in Europa. Zolang er politiek onrecht, sektarisme en maatschappelijke uitsluiting bestaan, zullen jongeren blijven vallen voor het jihadisme.

Ik moest alleen komen

non-fictie
Souad Mekhennet
Uit het Engels vertaald door Nico Groen.
Nieuw Amsterdam;
336 pagina's; €19,99.

Ook in haar boek Ik moest alleen komen, dat afgelopen week in Nederlandse vertaling verscheen, komt die weinig rooskleurige voorspelling terug. Het boek is een weerslag van zestien jaar journalistiek werk over het jihadisme. In die jaren sprak Mekhennet meer dan 150 jihadisten, van Talibanleden tot hooggeplaatste IS-officieren die in het Westen opgroeiden. Allemaal gaven ze haar één ding mee: alle bombardementen en wars on terror ten spijt, het jihadisme als wraakideologie zal overleven. Mekhennet, dochter van een Marokkaans-soennitische vader en een Turks-sjiitische moeder, wilde vooral snappen waarom jongeren die in het Westen opgroeien voor de doodscultus van het jihadisme kiezen.

'In het Westen willen we graag geloven dat deze jongeren radicaliseren door invloeden van buitenaf. Dan haalt men er de financiering van westerse moskeeën door landen uit het streng islamitische Midden-Oosten bij. Maar vaak radicaliseren deze jongeren om andere redenen. Degenen die ik sprak hadden het over discriminatie en over de buitenlandpolitiek van het Westen. Ze voegden zich bijvoorbeeld bij IS omdat ze nog steeds boos waren over de Amerikaanse inval in Irak in 2003.'

Souad Mekhennet: 'Jongeren radicaliseren niet in de eerste plaats door religie.' Beeld Hollandse Hoogte

Vlakt u de rol van religie niet te veel uit?

'Nou, ik heb het ook over de tekortkomingen van de islamitische gemeenschap. Ik beschrijf hoe moslims in de jaren tachtig en negentig hun eigen moskeeën begonnen, waar werd gepredikt door nauwelijks geschoolde mensen. Dat bekritiseer ik, en ik heb het over de verantwoordelijkheid die de islamitische gemeenschap moet nemen om jongeren voor radicalisering en slachtofferschap te behoeden.'

U gelooft niet dat jihadisme vooral door de islam wordt aangejaagd?

'De meeste van deze jongeren zijn echt niet zo religieus. Waren zij opgegroeid in de jaren zeventig, dan hadden ze zich misschien aangesloten bij de Rote Armee Fraktion. Lees het boek en je begrijpt dat zij niet in de eerste plaats radicaliseren door religie. Vaak worden ze afgeschilderd als losers, als domme mensen, maar dat is veel te makkelijk. We moeten hun politieke motivatie niet onderschatten.'

Al op jonge leeftijd zag Mekhennet een journalistieke droom uitkomen: een artikel in The Washington Post, de krant van Bob Woodward en Carl Bernstein, journalistieke helden wier afbeelding - althans, hun filmversies in All The President's Men - Mekhennet als tiener in haar slaapkamer had hangen. In 2002 volgde Mekhennet het strafproces van een Hamburgse terroristencel. Ook aanwezig was Washington Post-journalist Peter Finn, die snel gecharmeerd raakte van Mekhennets journalistieke doortastendheid en haar voor onderzoeksklussen inschakelde. Dankzij haar islamitische achtergrond wist Mekhennet makkelijk door te dringen in de kringen van Hamburgse moslimradicalen en nieuwe feiten over de Hamburgse cel boven water te krijgen. Exact een jaar na de aanslagen van 11 september 2001 verscheen Mekhennets eerste artikel in The Washington Post. Het vormde het begin van een opmerkelijke journalistieke carrière, waarin ze uitgroeide tot een van de best ingevoerde journalisten met een groot netwerk binnen het jihadistenmilieu. Dankzij haar contacten achterhaalde Mekhennet onder meer de ware identiteit van Jihadi John, de gemaskerde Engelse beul die in video's westerlingen onthoofdde.

Een bloemenzee na de aanslag in Berlijn op 19 december 2016 Beeld epa

Tijdens haar contacten met westerse jihadisten ging het ook vaak over hun gedeelde ervaringen als migrantenkinderen in het Westen. Mekhennet kon meepraten over uitsluiting en discriminatie. Maar waar de jihadisten zich in slachtofferschap wentelden, maakte Mekhennet duidelijk dat je altijd meester bent over je eigen lot. Soms werden dat felle discussies, zoals die keer dat ze in de auto zat bij een hooggeplaatste IS-officier, een Marokkaanse Nederlander die de leiding had over een gevangenenkamp waar ontvoerde westerlingen werden vastgehouden.

'Abu Yusaf heette hij. Hij zag niet alleen zichzelf als slachtoffer, hij zag alle moslims in het Westen als slachtoffer. Op een gegeven moment probeerde hij mij aan te praten dat ook ik een slachtoffer ben. Hij had het over mijn journalistieke werk, dat ik al zoveel bereikt heb, maar dat ik nog niet eens een eigen tv-programma heb en dat dat zou komen door mijn achtergrond. Ik was even van mijn stuk gebracht, wist niet goed wat te antwoorden. Maar toen herpakte ik me en zei dat hij voor de makkelijke weg van het slachtofferschap had gekozen. De moeilijke weg is in het Westen blijven en ondanks alle discriminatie iets van je leven proberen te maken.'

Waarom bent u niet in de val van het slachtofferschap getrapt?

'Ik heb ouders die erg hun best deden om te zorgen dat wij goed integreerden. Ze hamerden erop dat we de taal leerden, dat we een opleiding volgden, onderdeel werden van de Duitse samenleving. Natuurlijk heb ik ook met discriminatie te maken gehad. Maar het zou veel te makkelijk zijn om het zielige slachtoffer uit te hangen en met een beschuldigende vinger naar de maatschappij te wijzen. Ik wilde juist laten zien dat ik het ondanks de tegenwerking kon maken. Die mentaliteit missen veel jongeren helaas. Daarom zijn ze zo'n makkelijke prooi voor jihadistische ronselaars. Die spelen in op dat gevoel van slachtofferschap en maken ze wijs dat de westerse maatschappij alle schuld draagt voor hun ongeluk.'

Sinds kort is Mekhennet freelancer af en is ze in vaste dienst getreden bij The Washington Post. Voor de krant reist ze de wereld over om de nasleep van aanslagen te verslaan en om haar contacten in de jihadistische wereld te onderhouden. Angst dat de radicalen haar iets zullen aandoen heeft Mekhennet nauwelijks.

'Ik heb alleen last met de vrouwen van jihadisten. Ooit ging ik een lid van de Taliban interviewen. Ik droeg een nikab die mijn ogen vrijliet. Voordat we begonnen met het gesprek werd ik plotseling door de vrouw van het Talibanlid terzijde genomen. Die stond erop dat ik tijdens het interview een zonnebril zou opdoen. Ze was bang dat haar man verliefd zou raken op mijn ogen.'

Heeft uw achtergrond nooit tegen u gewerkt in uw contact met jihadisten? Het is voorstelbaar dat ze verwachten dat u - vanwege uw achtergrond - met ze sympathiseert.

'Dit zijn geen domme jongens, hoor. Ze lezen alles wat er over ze verschijnt. Ook mijn werk kennen en respecteren ze. Ze weten dat ik me aan bepaalde journalistieke principes moet houden, dat ik niet alleen hun kant van het verhaal vertel. Maar ze weten ook dat ik fair ben. Dat ik geen loze beloften doe, dat ik hun woorden niet zal verdraaien en dat ik ze altijd gelegenheid tot weerwoord zal bieden.'

Met het afbrokkelen van het kalifaat groeit in het Westen de angst voor terugkerende westerse jihadisten met terreurplannen. Sommige overheden, zoals de Nederlandse, proberen hun terugkeer te dwarsbomen door hun nationaliteit in te trekken. Volgens Mekhennet heeft het Westen de morele plicht deze jongeren te laten terugkeren en volgens het westerse strafrecht te berechten.

'Ik interviewde eens een jongetje uit Raqqa in een vluchtelingenkamp. Hij was bezig met een tekening van een onthoofding. Plots keek hij mij aan en vroeg of ik uit Europa kwam. Ja, zei ik. Waarom, vroeg hij, heb jij toegestaan dat deze mensen naar mijn land kwamen om ons te terroriseren?

'Nu maken we ons zorgen over wat de terugkeer van deze jongens voor ons in het Westen kan betekenen, terwijl het ons jarenlang niets kon schelen wat ze uitvoerden in Syrië en Irak. Maar met alle respect, ze zijn westers, ze zijn geradicaliseerd in het Westen. Waarom zouden ze het probleem moeten zijn van een Irakees of een Syriër?'

Maar ook hier zullen ze een gevaar vormen.

'Het indammen van dat gevaar verdient dan ook prioriteit. Berecht ze, maar zorg er bijvoorbeeld ook voor dat ze niet kunnen ronselen in de gevangenis. En monitor ze goed. Breng hun omgeving in kaart. Wie is hun familie? Wie zijn hun vrienden? Met wie praten ze? Probeer in hun hoofden door te dringen en laat ze inzien dat ze het verkeerde pad hebben gekozen.'

Deradicalisering dus. Gebeurt dat nu adequaat bij terugkeerders?

'Nee, totaal niet. Je hebt een hele deradicaliseringsindustrie waarin veel geld omgaat. Maar de mensen die daarin werken, de zogenaamde experts, zijn niet toegerust voor die taak. Ik sprak ooit een imam die zei dat we terugkeerders moeten brainwashen, dat we de vuiligheid uit hun hoofd moeten schrapen. Ik weet niet of dat de beste manier is. Deradicaliseren is een traag, intensief proces, dat alleen slaagt als een jihadist echt openstaat voor andere zienswijzen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.